ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٢٨

« أيّ »

نكته : تركيب نحوى « أيّ » وصليه در كلام ، عبارت است از : « أيّ » منادى و مبنى بر ضمّ و به آن « ها » تنبيه ملحق مىشود ، يا براى عوض مضاف اليه محذوف آن ، يا به جهت بيان اينكه منادا در واقع اسم بعد است . و اسم بعد از آن نعت يا بدل يا عطف بيان براى « أيّ » است به همين علّت همواره مرفوع مىباشد و ابهام « أيّ » را از بين مىبرد و بايد دانست كه در معنا و حقيقت اين اسم بعد است كه منادا بوده لكن به جهت داشتن الف و لام ، بين آن و حرف نداء با « أيّ » فاصله انداخته شده است .

و شايان ذكر است كه اگر آن اسم مذكر باشد ، « أيّ » را بدون علامت تأنيث مىآوريم ، مانند :

يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ « الانفطار / 6 »

و اگر مؤنث بود به « أيّ » تاء تأنيث ملحق مىشود ، مانند :

يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ « الفجر / 28 »

و بايد دانست كه اسم بعد از « أيّ » سه‌گونه است :

الف : ذو اللام : كه الف و لام آن ، جنسيه و بايد مفرد باشد ، مانند دو آيهء اخير .

ب : موصول مختصه كه داراى الف و لام بود و عائد صله آن ضمير مخاطب نباشد ، مانند : يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ « الحجر / 6 »

ج : يا اسم اشاره باشد كه حرف خطاب در آخر نداشته باشد ، مانند : يا أيّها ذا .

و لا تكون « أيّ » ؛ و نمىبوده باشد « أيّ » - در استعمالات عرب - كه ذكر نشده باشد با آن ، مضاف اليه قطعا ، مگر در دو باب ندا - كه مثالهاى آن گذشت - و باب حكايت استفهامى لفظ مفرد .

بايد دانست كه باب حكايت عبارت است از : ايراد و آوردن كلام متكلّم همانگونه كه گفته است . و حكايت بر سه قسم است :

1 - حكايت جملات : كه بعد از فعل قول قرار مىگيرد ، مانند : قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ « مريم / 30 » كه خداوند حكايت قول حضرت عيسى عليه السّلام مىكند همانگونه كه گفته است .