ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٥
« أو »
دو تعبير - تقسيم و تفريق - صرف نظر كرده و گفته‌اند معناى هفتم « أو » تفصيل كه عبارت از تبيين اجمال ماقبل است ، مىباشد . و غير ابن مالك مثال زده‌اند براى اين معنا ، همين آيهء اخير كه ابن مالك استشهاد به آن براى تفريق مىكرد ، و دليل آنها اين است كه « قالوا » از دو جهت اجمال دارد : 1 - قائل . 2 - مقول .
و « أو » هردو را تفصيل داده و روشن كرده و بيان مىكند كه مصداق « واو » كه فاعل « قالوا » است دو گروه هستند :
الف : يهوديان ، ب : نصارى .
و مقول آن نيز دو چيز است :
الف : كونوا هودا كه يهوديان براى مسلمين مىگفتند .
ب : كونوا نصارى كه مسيحيان مىگفتند .
البته تفصيل قائلين و فاعل در آيه به واسطهء ذكر مقول و گفتار آنها حذف شده است ، و عامل در « نصارى » كه « كونوا » بوده نيز حذف گرديده به قرينه « كونوا » اوّل ، پس تفصيل عبارتى آيه اين گونه است : « قالت اليهود كونوا هودا و قالت النصارى كونوا نصارى » .
و به همين نظريه در آيه ، ابو البقاء « 1 » و طبرسى « 2 » قائلند .
و اين گروه همچنين براى معناى تفصيل « أو » تمسّك كرده‌اند به اين آيهء شريفه كه در بيان برخورد ناپسند انسانها با پيامبران است : كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ « الذاريات / 52 »
شاهد در داشتن « أو » معناى تفصيل از اجمال مقول و قائلين در « قالوا » است ، زيرا اصل عبارت اين گونه است : « قال بعضهم هو ساحر و قال بعضهم هو مجنون » .
در كتاب در بيان اصل آيه ، مبتدأ در جمله مقول به جهت واضح بودن حذف گرديده است .
بنابراين « أو » در هردو آيه براى تفصيل اجمالى است كه در « قالوا » از حيث مقول و قائل وجود دارد .
( 1 ) - الإملاء : 1 / 65 . ( 2 ) - مجمع البيان : 5 / 201 .