ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٨٩

« أو »

عرفا ممكن و جايز باشد . مانند : « جالس العلماء و الزهاد » .

و از اين معناست « أو » كه در اين حديث نبوى در فضل علم و تعلّم مىباشد :

« اغد عالما أو متعلّما أو مستمعا أو محبّا لا تكن الخامس فتهلك » « 1 » .

معناى حديث : « بوده باش عالم يا محصّل يا شنونده علم يا دوستدار علم و نبوده باش غير از اين چهار قسم كه هلاك خواهى شد » .

و إذا دخلت « لا » الناهية : اگر « لا » ناهيه بر جمله‌اى كه در آن « أو » اباحه است ، داخل شود ، انتخاب و اختيار هردو ، و حتى اختيار يكى از معطوف و معطوف عليه را ممتنع مىكند ، زيرا معناى آن در حقيقت نهى از مباح بودن هردو است ، مانند آيهء شريفه كه خطاب به پيامبر است كه كفّار از او ، پيروىكردن از آيين كفر را مىخواستند :

لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً « الإنسان / 24 »

و بنابراين معناى آيه اين گونه مىشود : « لا تطع أحدهما » يعنى اطاعت مكن هيچ‌يك از آنها را .

پس بنابراين هركدام را - اطاعت از گناهكاران يا كافرين - پيامبر صلّى اللّه عليه و آله انجام دهد ، آن كار ، يكى از اين دو فعل منهى عنه خواهد بود .

و كذا الحكم النهي : و همچنين است حكم نهى كه داخل بر جمله‌اى كه در آن « أو » تخييريه ذكر شده است ، كه در حقيقت نهى از تخيير و انتخاب هردو است و در اين صورت انجام هيچكدام جايز نيست و اين قول موافق نظر سيرافى نيز مىباشد .

همين نظريه را در آيه زمخشرى « 2 » ، ابن انبارى « 3 » ، ابو البقاء « 4 » و شيخ طبرسى « 5 » اختيار كرده‌اند .

ذكر ابن مالك : ابن مالك ذكر كرده است كه بيشترين موارد استعمال « أو » كه داراى معناى اباحه است در دو جاست :

الف : اباحه در تشبيه : يعنى متكلّم مخاطب را در تشبيه‌كردن چيزى به يكى

( 1 ) - محجة البيضاء : 1 / 22 . ( 2 ) - الكشاف : 4 / 675 . ( 3 ) - البيان : 2 / 484 . ( 4 ) - الإملاء : 2 / 277 . ( 5 ) - مجمع البيان : 5 / 413 .