ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤٠

« أن »

1 - شرطيت : همانند « إن » و كوفيون قائل هستند به اينكه « أن » داراى اين معنا است .

و اين قول داراى ترجيحات و امتيازاتى است در مقابل قول نحويين ديگر كه مىگويند اين معنا را ندارد ، و آن ترجيحات عبارتند از :

الف : صحت جايگزينى هركدام از « أن » و « إن » به جاى يكديگر در يك عبارت ، براى افاده و رساندن يك معنا كه مقصود متكلّم است ، و اين ممكن نيست مگر اينكه اين دو لفظ ، داراى يك معنا بوده و مترادف باشند ، و اصل و قاعده در موارد جايگزينى ، توافق معناى الفاظ باهم است .

مانند اين آيهء شريفه كه به دو وجه كسر و فتح « ان » قراءت شده است . اهل مدينه و كوفه غير عاصم به كسر همزه و غير از آنان به فتح همزه قراءت كرده‌اند :

أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِينَ « الزخرف / 5 »

اين توارد و جايگزينى ، كاشف از اتحاد معناى اين دو است .

نكته : اگر توارد كلمات كاشف از اتحاد معنوى آنهاست ، چرا « إن » معناى « أن » مصدريه نداشته باشد ؟

جواب : خصوصيات معنوى و لفظى كلام بيانگر معناى كلمه مىباشد ، و چون جمله داراى معناى شرطيت ، و حائز خصوصيات جملهء شرطيه مانند آمدن فاء جواب بعد از آن است ، بنابراين « أن » معناى شرطيت دارد .

ابن انبارى « 1 » و زجّاج « 2 » استدلال به اين آيه براى اثبات اين معنا را براى « أن » قبول نداشته و مىگويند : اگر به كسر « إن » باشد ، شرطيه است و جواب آن به قرينه ماقبل ، محذوف است ، و اگر مفتوح باشد ، يك لام قبل از « أن » در تقدير است و در اين صورت « أن » مصدريه بوده و تعليل براى فعل ماقبل مىشود .

ب : آمدن فاء جوابيه بعد « أن » كثيرا همانند « إن » كه اين خود دليل بر داشتن معناى شرط براى « أن » است ، مانند قول عباس بن مرداس خطاب به خفاف بن ندبه

( 1 ) - البيان : 2 / 352 . ( 2 ) - إعراب القرآن : 1 / 123 .