ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢١٢

« إمّا »

3 - تخيير و به انتخاب و اختيار گذاشتن ، مانند قول خداوند به ذى القرنين بعد از پيروزى بر كفّار كه او را مختار در كيفيت برخورد با كفّار مىكند :

قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً « الكهف / 86 »

و براى « إمّا » تخييريه ، شرايطى است از آن جمله :

الف : عدم صحت جمع بين ماقبل و مابعد آن . ب : بايد قبل از « إمّا » اوّل ، يك فعل امر مذكور يا مقدّر باشد كه معطوف عليه ، مفعول آن است .

و در آيه جمع بين آن دو - معطوف و معطوف عليه - ممكن نيست ، زيرا مراد از « أن تعذب » قتل و از « أن تتخذ » اسارت است كه جمع بين اين دو ممكن نيست و قبل از « إمّا » اوّل ، يك فعل امر « اختر » در تقدير است كه معطوف عليه ، مفعول براى آن است . طبرسى « 1 » ، ابن انبارى « 2 » ، مكى بن ابى طالب « 3 » و زمخشرى « 4 » نيز در آيه داراى اين نظريه هستند .

4 - إباحه و آزاد گذاردن شخص در انتخاب ماقبل يا مابعد « إمّا » در حالى كه جمع بين آنها نيز مقدور باشد به خلاف معناى سوّم كه جمع ممكن نيست ، و بايد قبل از « إمّا » اوّل ، يك فعل امر ذكر شود ، مانند : « تعلّم إمّا فقها و إمّا نحوا » .

5 - تفصيل و تبيين امر مجملى كه قبل از آن يا مذكور يا مقدر مىباشد ، مانند آيهء شريفه : إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً « الإنسان / 3 »

در آيه كيفيت حال انسان بعد از هدايت مجمل است كه با « إمّا » و مابعد آن ، آن را تفصيل و توضيح داده مىشود .

متن و هذه المعاني ل « أو » كما سيأتي ، إلّا أنّ « إمّا » يبنى الكلام معها من أوّل الأمر على ما جيء بها . . .

شرح بايد دانست اين معانى كه ذكر شد ، براى « أو » نيز مىباشد با اين تفاوت كه در

( 1 ) - مجمع البيان : 3 / 489 . ( 2 ) - البيان : 2 / 115 . ( 3 ) - مشكل إعراب القرآن : 2 / 47 . ( 4 ) - الكشاف : 2 / 744 .