ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٦٨

« أم »

اگر « أم » مانند قسم اوّل باشد ، به آن متصله گويند و اگر مانند قسم دوّم باشد ، منقطعه گويند .

« أم » متصله بر دو نوع است ؛ زيرا به جهت استقرا در استعمالات عرب ، يا واقع مىشود بعد از همزهء تسويه ، مانند : آيهء شريفه : سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا « إبراهيم / 21 » يا واقع مىشود بعد از همزهء استفهام تصورى كه از خصوصيات اين استفهام طلب تعيين مورد استفهام است ، مانند اين شعر منسوب به امام چهارم عليه السّلام :

« فزادي قليل لا أراه مبلغي * أللزّاد أبكي أم لطول مسافتي » « 1 »

شاهد در وقوع « أم » بعد از همزهء استفهام تصورى از علّت بكاء و گريه است .

و « مبلغ » مضاف به ياء متكلّم اسم فاعل باب إفعال به معناى رسانده به مكانى است كه مراد از آن مكان در اينجا ، قرب خداوند است .

معناى شعر : « زاد و توشهء آخرتم كم است بطورىكه نمىبينم آن را كه مرا به قرب الهى برساند ، آيا براى اين كمى زاد و توشه بگريم يا از سفر آخرت و سختيهاى آن » .

نكته : از خصوصيات اين دو قسم اين است كه قسم اوّل بايد بين دو جملهء خبريه باشد چه اسميه و چه فعليه و تأويل به مفرد برده شود و اگر يكى از اين دو جمله منفى باشد تأخير آن از « أم » واجب است مانند :

سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ « المنافقون / 6 »

و از خصوصيات قسم دوّم اين است كه مىتوان به جاى همزه ، كلمهء « أىّ » استفهامى و به جاى موارد سؤال ، ضمير آورد ، به‌عنوان مثال مىتوان به جاى جمله « أزيد عندك أم عمرو » اين جمله را آورد : ( أيّهما عندك ) و سيبويه « 2 » به اين نكته تصريح كرده است . و ابن مالك مىگويد :

و أم بها اعطف بعد همز التّسوية * أو همزة عن لفظ « أيّ » مغنية

( 1 ) - الصحيفة السجادية الجامعة : 786 . ( 2 ) - الكتاب : 1 / 564 .