جواهر البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٣٥

پايانه

مبالغه در نكوهش ، مانند سخن شاعر :

« و ما أدرى . . . » نمىدانم و مىپندارم به زودى بدانم آيا آل حصن مردند يا زنانند .

4 - و التوبيخ و شدة الجزع كقول الشّاعر :

أيا شجر الخابور ما لك مورقا * كأنّك لم تجزع على ابن طريف

سرزنش و بىتابى و ناشكيبايى شديدكردن . مانند سخن شاعر : « أيا . . . » اى درخت سرزمين خابور ، چرا برگ آوردى ؟ گويا تو بر پسر طريف ، ناله نكردى ؟ « 1 »

5 - و شدّة الوله كقول الشاعر :

باللَّه يا ظبيات القاع قلن لنا * ليلاى منكنّ أم ليلى من البشر « 2 »

شدّت شيفتگى مانند سخن شاعر : « باللَّه . . . » شما را سوگند به خدا اى آهوان دشت ، به ما بگوييد : ليلاى من از جنس شماست يا از جنس آدميان است ؟

در اينجا شاعر نسبت به آدم بودن يا آهو بودن « ليلى » تجاهل كرده است .

6 - و الفخر كقوله :

أيّنا تعرف المواقف منه * و ثبات على العدا و ثباتا

به خود نازيدن و افتخار كردن مانند سخن او : « أينا . . . » ميدان‌گاهها ، جستنها و پايدارى كدام يك از ماها را در برابر دشمنان مىشناسد ؟

در اين شعر ، شاعر مىخواهد به خود ببالد و بگويد : تنها جهشهاى من و پايدارى من در برابر دشمنان ، معروف است لكن اين به خود باليدن را به شيوه سؤال مطرح كرده است . و تجاهل نموده .

الثالث - القلب و هو جعل كل من الجزاين فى الكلام مكان صاحبه لغرض المبالغة نحو قول رؤبة بن العجاج :

و مهمه مغبرّة أر جاؤه * كأنّ لون أرضه سماؤه

سوم از انواع ارائهء سخن بر خلاف مقتضى ظاهر ، قلب است و قلب اين است كه : هر يك از دو جزء كلام ، براى مبالغه ، به جاى جزء ديگر ، نهاده مىشود . مانند سخن رؤبة بن

( 1 ) . اين شعر را دختر طريف در سوگ برادرش سروده است . او در اين شعر ، نسبت به انگيزه جزع نكردن درخت ، تجاهل كرده است براى اوج حيرانى و ناراحتى كه داشته است . ( 2 ) . اين شعر از عبد اللّه بن عمرو عرجّى يا بنا به قول ديگرى از حسين بن عبد اللّه است . در برخى از نسخه‌ها « تاللّه » است .