جواهر البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٢٠
بحث دوم دربارهء « إطناب » و اقسام آن است
« لؤم » : سرزنش .
« فيفطن لذلك » : گوينده در مىيابد كه ممكن است سرزنش گردد . و از اين رو كه بارش باران گاه به ويرانى و تباهى خانه‌ها مىانجامد شاعر « غير مفسدها » را آورده تا آن توهم غير مقصود را بزدايد .
أو وقع الاحتراس فى آخره نحو : و يطعمون الطّعام على حبّه أى : مع حبّ الطعام و اشتهائهم له و ذلك أبلغ فى الكرم فلفظ على حبّه فضلة للاحتراس و لزيادة التحسين فى المعنى .
و چه احتراس در پايان آمده باشد مانند : « وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ » « 1 »
يعنى با اين‌كه به طعام علاقه و ميل دارند ، آن را مىبخشند . و اين ، بيشتر و رساتر ، كرم آنان را بيان مىكند . بنابراين ، لفظ « على حبّه » فضله و زايده‌اى است كه براى احتراس و نيكوسازى معنا آمده است .
و كقول أعرابية لرجل : « أذلّ اللّه كلّ عدوّ لك إلّا نفسك »
و مانند سخن عرب باديه‌نشينى كه به مردى گفت : خداوند ، همه دشمنان تو را خوار سازد مگر نفست را . در اين سخن « إلّا نفسك » براى احتراس آمده است .
10 - و منها التتميم و هو زيادة فضلة كمفعول أو حال أو تمييز أو جار و مجرور توجد فى المعنى حسنا بحيث لو حذفت صار الكلام مبتذلا كقول ابن المعتز يصف فرسا :
صببنا عليها ظالمين سياطنا * فطارت بها أيد سراع و أرجل
إذ لو حذف « ظالمين » لكان الكلام مبتذلا لارقة فيه و لا طلاوة و توهّم أنّها بليدة تستحق الضرب .
دهمين قسم اطناب ، تتميم است و آن ، افزودن فضله‌اى چون مفعول ، حال ، تمييز ، و جار و مجرور در كلام است ، به گونه‌اى كه آن فضله معنى را نيكو سازد و حذف آن ، سخن را مبتذل و پيش‌پاافتاده گرداند . مانند شعر ابن معتز در وصف اسبهايى : « صببنا . . . » ظالمانه بر آنها تازيانه‌هايمان را فرود آورديم آنگاه به پرواز درآمد دستها و پاهايى كه شتاب مىكرد .
در اين شعر اگر « ظالمين » حذف مىشد سخن ، پيش پا افتاده و بدون لطافت و حسن
( 1 ) . انسان ، 8 .