جواهر البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤١٧

بحث دوم دربارهء « إطناب » و اقسام آن است

( و ) و التهويل نحو : « وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ » « 1 »

جملهء معترضه گاهى براى ايجاد هراس مىآيد . مانند : « و إنّه لقسم . . . » و آن سوگندى است ( اگر بدانيد ) بزرگ است . در اين آيهء شريفه ، « لَوْ تَعْلَمُونَ » معترضه است .

7 - و منها الايغال و هو ختم الكلام بما يفيد نكتة يتمّ المعنى بدونها كالمبالغة فى قول الخنساء :

و إنّ صخرا لتأتمّ الهداة به * كأنّه علم فى رأسه نار

فقولها : « كأنّه علم » و اف بالمقصود لكنّها أعقبته بقولها « فى رأسه نار » لزيادة المبالغة .

و يكى از اقسام اطناب ، ايغال است . « 2 » و آن ، پايان دادن سخن ، به چيز نكته‌آموزى است كه معنا بدون آن ، تمام مىشود . مثل اين شعر خنساء :

« و إنّ صخرا لتأتم . . . » و مسلم ، هدايتگران به صخر اقتدا مىكنند گويا او كوه بلندى است كه بر قلّه‌اش آتش نهاده شده . در اين شعر ، « كأنّه علم » مقصود خنساء را كه شهرتمندى برادرش بوده ، مىفهماند . لكن او « فى رأسه نار » را براى افزودن مبالغه ، در پايان آورده است .

توضيح : اين شعر را خنساء در سوگ برادرش ، « صخر » سروده است .

و نحو قوله تعالى : وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ . « 3 »

و مانند سخن خداى برين : « وَ اللَّهُ يَرْزُقُ . . . » و خداوند هركه را بخواهد بدون حساب روزى مىدهد . در اين آيهء شريفه ، « به غير حساب » ايغال است . ايغال ، در فارسى مانند :

عيشم مدامست از لعل دلخواه * كارم بكامست الحمد للّه

حافظ .

8 - و منها التذييل و هو تعقيب جملة بجملة أخرى مستقلّة ، تشتمل على معناها تأكيدا لمنطوق الأولى أو لمفهومها « 4 »

( 1 ) . واقعه ، 76 . ( 2 ) . « ايغال » در لغت به معنى دور شدن است . نگاه كنيد به كنز اللغه ، چاپ سنگى ، باب الالف مع اللام . ( 3 ) . بقره ، 212 . ( 4 ) . تاكيد دو گونه است : تاكيد منطوق مانند آيهء مذكور و تاكيد مفهوم مانند اين شعر : و لست بمستبق أخا لا تلمه * على شعث أى الرّجال المهذب ؟ و تو نگه نداشته‌اى برادرى را كه اصلاح نمىكنى او را بر آشفتگى و ناهنجارى اخلاقى . مردان پيراسته كدامند ؟ در