جواهر البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٠٨
بحث دوم دربارهء « إطناب » و اقسام آن است
او بريد و ( جزيمه ) سخن ( زبّاء ) را كذب و دروغ يافت .
فالمين و الكذب بمعنى واحد و لم يتعيّن الزائد منهما لأنّ العطف بالواو لا يفيد ترتيبا و لا تعقيبا و لا معية فلا يتغير المعنى باسقاط أيّهما شئت .
« مين » و « كذب » به يك معناست و مشخص نيست كه كدام‌يك از آن دو زائد است زيرا عطف با واو ، نه ترتيب را مىفهماند و نه تعقيب و نه همراه بودن را . بنابراين ، معنا با سقوط هريك از آن دو واژه كه بخواهى ، تغيير نمىكند .
توضيح : « ترتيب » : معطوف ، مترتب بر معطوف عليه است .
« تعقيب » : معنى در معطوف عليه تحقق پيدا كرده است و پس از آن در معطوف تحقق يافته .
« معيّة » : معنى در معطوف عليه و معطوف ، در يك زمان تحقق پيدا كرده است .
و الحشو كقول زهير بن أبى سلمى :
و أعلم علم اليوم و الأمس قبله * و لكننّى عن علم ما فى غد عمى
و « حشو » ( زايدهء مشخص ) مانند اين شعر زهير بن أبى سلمى : من دانستنيهاى امروز و ديروز گذشته را مىدانم ليكن از رخدادها و دانستنيهاى فردا كور و ناآگاهم . « 1 »
و كلّ من الحشو و التطويل معيب فى البيان و كلاهما بمعزل عن مراتب البلاغة و اعلم أنّ دواعى الأطناب كثيرة منها تثبيت المعنى و توضيح المراد و التّوكيد و دفع الإيهام و إثارة الحمية و غير ذلك .
و هريك از حشو و تطويل ، عيب در بيان است و اين دو از مراتب بلاغت ، بر كنار است .
و بدان كه : انگيزه‌هاى اطناب ، فراوان است . برخى از آنها عبارت است از :
استوار ساختن معنا - شرح و توضيح مقصود - تاكيد - زدودن پندار غلط و چند پهلو بودن سخن - برانگيختن غيرت و . . .
و أنواع الإطناب كثيرة
( 1 ) . شاهد در « قبله » است كه از « امس » به دست مىآمد . و مانند : ذكرت أخى فعاودنى * صداع الرأس و الوصب برادرم را به ياد آوردم آنگاه ، سردرد و بيمارى به سوى من بازگشت . « صداع » به معنى سردرد است از اين‌رو هيچ فايده‌اى در ذكر « رأس » نيست .