جواهر البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٦٦

بحث اوّل دربارهء ذكركردن يا حذف‌كردن مسند است

كذكر الان أو الغد و قوله و هو خادعهم تفيد الثبوت مطلقا من غير نظر الى زمان

يا مسند ، ذكر مىشود تا تازه به تازه بودن و پديد آمدن را بفهماند و مسند ، با اختصار ، مقيد به يكى از زمانهاى سه‌گانه ارائه شود .

يا مسند ، ذكر مىشود تا اسم بودن آن معلوم باشد و ثبات مطلق يعنى وجود و بودن پيوسته را بفهماند ، مانند سخن خداوند متعال ، « يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ » « 1 » با خداوند نيرنگ مىكنند و خدا پيوسته نيرنگشان را به آنان بر مىگرداند .

در اين آيه ، « يخادع » مسند فعلى است و تازه به تازه شدن و به وجود آمدن يك بار پس از بار ديگر را مىرساند و بدون نياز به ذكر قرينه‌اى چون « الان » يا « غد » مقيد به زمان است يعنى بر زمان حال و استقبال دلالت دارد . لكن « هو خادعهم » « هو » مسند اليه و « خادعهم » مسند است و بر ثبوت و وجود پيوسته ، دلالت دارد و به زمان ويژه‌اى نظر ندارد .

و يحذف المسند لأغراض كثيرة :

1 - منها اذا دلّت عليه قرينة و تعلّق بتركه غرض ممّا مرّ فى حذف المسند اليه و القرينة إمّا مذكورة كقوله تعالى : وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ * أى : خلقهن الله .

و إمّا مقدّرة كقوله تعالى : يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رجال أى يسبحه رجال كأنه قيل : من يسبحه ؟

2 - و منها الاحتراز عن العبث نحو : إنّ اللّه برى من المشركين و رسوله أى : و رسوله برى منهم أيضا فلو ذكر هذا المحذوف لكان ذكره عبثا لعدم الحاجة اليه .

مسند ، براى هدفهاى چندى حذف مىگردد :

1 - هنگامى كه قرينه‌اى بر آن محذوف ، دلالت كند و وانهادن آن محذوف ، بر اساس يكى از غرضهايى باشد كه در ترك مسند اليه گفته شد و آن قرينه ، يا ذكر شده است مانند سخن خداى و الا : « وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ . . . » « 2 » در اين آيه شريفه ، « اللّه » مسند اليه است و مسند آن به قرينه « خلق السّموات » حذف گرديده است بدون حذف ، بدين شكل مىشود :

« خلقهنّ اللّه » و يا قرينه ، مقدّر است چون « يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ ، « 3 » . رجال »

( 1 ) . نساء / 142 . ( 2 ) . لقمان / 25 . ( 3 ) . نور / 36 .