جواهر البلاغة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٧٤
بحث چهارم دربارهء تمنّى است .
داشتن ثروتى همانند قارون ، ممكن است لكن طمعى به آن نيست . و تمنّى در فارسى مانند :
كه اى كاشكى ايزد دادگر * ندادى مرا اين خِرَد وين هنر
فردوسى
ز تو هرلحظه‌ام از نو غمى زاد * مرا اى كاشكى مادر نمىزاد
جامى
آنكو ترا به سنگدلى كرد رهنمون * اى كاشكى كه پاش بسنگى برآمدى
حافظ
و إذا كان الامر المحبوب ممّا يرجى حصوله كان طلبه ترجّيا و يعبّر فيه بعسى و لعّل كقوله تعالى : « لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً » و « فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ » .
و امّا اگر به پديد آمدن آن چيز محبوب ، اميد باشد ، خواستن آن چيز ، « ترجّى » ناميده مىشود و از آن با « عسى » و « لعلّ » تعبير مىگردد . مانند اين آيهء شريفه :
« لَعَلَّ اللَّهَ . . . » « 1 » شايد خداوند ، پس از اين ، چيزى پديد آورد . و « عَسَى اللَّهُ . . . » « 2 » اميد است خداوند ، فتحى پيش آورد .
و قد تستعمل فى التّرجّى « ليت » لغرض بلاغى
و گاهى براى يك هدف بلاغى « ليت » در ترجّى ، استعمال مىشود .
و للتمنّى اربع أدوات واحدة أصلية و هى « ليت » و ثلاث غير أصليّة نائبة عنها و يتمنّى بها لغرض بلاغى و هى : « 3 »
1 - هل ؛ كقوله تعالى : فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا .
و براى تمنّى چهار چيز ، كاربرد دارد . يكى از اينها يعنى « ليت » اصلى است و سه‌تاى
( 1 ) . طلاق / 1 . ( 2 ) . مائده / 52 . ( 3 ) . منظور از به كارگيرى « ليت » اين است كه : آن چيز محبوب ، به گونهء محال جلوه كند تا در دورى حصول آن ، مبالغه شود ، مانند : فياليت ما بينى و بين أحبتى * من البعد ما بينى و بين المصائب اى كاش بين من و دوستانم فاصله ، به اندازه‌اى بود كه بين من و مصيبتها هست . شاعر ، خود را به مصيبتها ، بسيار نزديك مىيابد و آرزو مىكند كه با دوستانش نيز نزديك گردد . ليكن اين آرزو را بسيار دور و دست نايافتنى مىداند . و « ليت » نيز گاهى براى ابراز پشيمانى به كار مىرود ، مانند : « يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا » ( فرقان / 27 ) اى كاش ، همراه پيامبر ، راهى برگزيده بودم .