انواريه ( ترجمه و شرح حكمة الاشراق سهروردى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٨٧
فصل
است كه جميع نفوس كامل در علم دون العمل و كامل در عمل دون العلم قطع جميع افلاك نموده به فلك اعظم انتقال مىكند ؛ و اگر استعداد خلاص به عالم نور داشته باشد خلاص مىشود ، و الا ابدا در فلك اعظم مىماند . و صاحب « اخوان الصفا » و بعضى از حكما گفتهاند كه خلاص جميع نفوس به عالم نور لازم است ] ] « 1 »
. و مذهب شارح اين است كه نفوس مرتقيه به فلك اعلى بعد از زوال هيئات رديئه جسمانيه به افلاك مثاليه انتقال مىكنند و در آن افلاك به ترتيب صعود مىكنند تا به فلك اعلى عالم مثال كه متصل است به طبقهء اسفل عالم نور منتقل مىشوند ، و از آنجا به عالم نور نقل مىكنند . و مصنف در « تلويحات » گفته است كه : « النفس الغاسقة تحديها العلم الى الملاء الاعلى ؛ و الفسق الى اسفل السافلين فيعذب زمانا و ربما نزول . » « 2 »
و از اين بيان ظاهر شد كه متوسطين در علم و عمل به مذهب اكثر حكما ابدا در اجرام افلاك مىباشند . و از اكثر بيان آيات قرآن [ مجيد ] اين چنين معلوم مىشود كه كامل در علم دون العمل ابدا در جنت خواهد بود ؛ كما قال اللّه تعالى : « وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ . » « 3 »
و اگر چه احتمال دارد كه مراد از « خلود » در اين آيه و امثال اين ، زمان طويل ، بوده باشد چنانچه مىگويند در عرف كه : « خلد اللّه دولته » ، يعنى زمان طويل ما به دولت او ؛ و ليكن از كثرت آيات و احاديث خلود به معنى ابد ظاهر مىشود ، و اللّه أعلم بالصّواب .
قوله : و أمّا اصحاب الشّقاوة - الذين كانوا « حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا » و « فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ » - سواء كان النّقل حقا او باطلا - فانّ الحجج على طرفى النقيض فيه ضعيفة - اذا تخلّصوا « 4 »
عن الصّياصى البرزخيّة يكون لها ظلال من الصّور المعلقة على حسب اخلاقها « 5 »
.
اين بيان احوال اصحاب شقاوت است كه ناقص است در علم و عمل ، و در اين قوم نيز مراتب است و به حسب كثرت و قلت اخلاق ذميمه به مقامات و دركات مختلفهء نيران كه مظهر آن جو فلك است انتقال مىكنند ، و در آن دركات ابدا معذب مىباشند . و المراد من قوله كانوا « حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا » أنّهم كانوا [ [ الملتزمين بالارض . ] ] « 6 »
و قوله : « فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ » أنهم [ [ منكبين على الارض بصدورهم . ] ] « 7 »
و اين هر دو عبارت اشاره است به خلود آن در دركات نيران . و خلاصهء كلام اين است كه نفوس ناقص در علم و عمل كه متوغل در
( 1 ) اقتباس از شيرازى ، ص 509 ، س 13 ، الى ص 510 ، س 7 .
( 2 ) اين عبارت در « تلويحات » يافت نشد ، محتملا مربوط به رساله ديگرى است ( م ) .
( 3 ) قرآن مجيد ، سورهء 29 ، آيهء 58 .
( 4 ) فيعد تخلص ( ن ) .
( 5 ) حك . كربن 2 ، ص 230 ، س 6 الى 9 : قرآن مجيد ، سورهء 19 ، آيهء 69 ؛ و سورهء 11 ، آيهء 70 و 97 .
( 6 ) شيرازى ، ص 510 ، س 18 .
( 7 ) شيرازى ، ص 510 ، س 18 و 19 .