انواريه ( ترجمه و شرح حكمة الاشراق سهروردى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٨١
فصل
زمان حيات .
قوله : بحسب ما يزداد « 1 »
المحبّة المشوبة بالغلبة [ [ كما فى الملوك و الحكّام ] ] « 2 »
ازداد الانس و اللذّة . . . هذا هاهنا ، فما قولك فى [ عالم ] المحبّة الحقة [ التّامة ] و القهر التامّ الخالصين « 3 »
الّذى كلّه نور [ و ] بصيص و حيوة ؟ « 4 »
غرض از ذكر اين عبارت اين است كه اين انس و لذت عالم حس از انس و لذت عالم عقل ترشح نموده است و مثال آن انس و لذات است . و بيان اين مطلوب اين است كه چون در عالم حس مشاهده مىشود كه هر چند قوت محبت و قوت غلبه زياده مىشود - يعنى شهوات حسيه بيشتر حاصل مىشود و استيلا بر غير بيشتر مىشود - انس به اين عالم و لذات آن زياده مىشود ؛ چنانچه در ملوك ملاحظه نموده مىشود كه هر چند مال و جاه زياده مىشود لذات حسيه و حس ايشان به عالم [ و ] انس زياده مىشود ، پس در عالم نور كه مبرا از شائبهء ظلمت است ازدياد انس و لذت به ازدياد محبت تام « 5 »
و قهر تام به طريق اولى و اصوب بوده باشد ؛ زيرا كه هر چه در عالم حس است مثل آن در عالم نور بر وجه اتم و اكمل و اعظم است .
قوله : و لا تظنّنّ أنّ الانوار المجرّدة تصير بعد المفارقة شيئا واحدا . . . لأنه إن بقى كلاهما فلا اتّحاد ، و إن انعدما ، فلا اتّحاد ، و إن بقى احدهما و انعدم « 6 »
الآخر ، فلا اتحاد « 7 »
.
چون ثابت شد كه اتحاد انوار مجرده ممكن نيست ، پس معلوم شد كه بعضى كلمات كه از بعضى اوليا منقول است ، مثل : « سبحانى ما أعظم شأنى . » « 8 »
و « انا الحق . » « 9 »
و امثال آن به سبب اتحاد نور اسفهبديه به نور الانوار بوده است ، كه اين محال است و الا لازم مىآيد كه معلول عين علت بوده باشد ، و اين بديهى البطلان است ؛ بلكه از جهت شدت قرب و مناسبت كه آن انوار به نور الانوار شده بود ، چنانچه اهل ظلمت خود را عين بدن مىدانند ، همچنين ايشان عين نور الانوار خيال كرده بودند ، و در اصطلاح صوفيه اين مقام را مقام « انا و لا انت » مىگويند ، و اين اسفل مقامات اهل حال است . و مقام اعلى مقام فناى محض است كه آن را مقام « لا انا و لا انت » مىگويند ، و كمال آن مقام اين است كه از فنا نيز فانى شود يعنى متخيله از جميع تخيلات و نقوش معرا شود ، و اين مقام بعد از استغراق تام كه به نفى جميع خواطر بعضى
( 1 ) قوله ديك انوار ( ن ) .
( 2 ) شيرازى ، ص 506 ، س 12 .
( 3 ) الخاص ( ن ) .
( 4 ) حك . كربن 2 ، ص 228 ، س 6 الى 8 .
( 5 ) تالم ( ن ) .
( 6 ) عدم ( ن ) .
( 7 ) حك . كربن 2 ، ص 228 ، س 9 الى 11 .
( 8 ) شطح معروف بايزيد بسطامى ، مثلا ر . ك . عطار ، تذكرة الاولياء ، تصحيح استعلامى ، تهران ، زوار ، 1346 ، ص 166 .
( 9 ) شطح معروف منصور حلاج ، مثلا ر . ك . همان كتاب ، ص 589 .