انواريه ( ترجمه و شرح حكمة الاشراق سهروردى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٠٦
فصل
مىآيد و اين هر دو موضع را مشركان هنود به شومى جهل قبلهء عبادت خود ساختهاند و هر سال از اماكن بعيده به زيارت آن هر دو موضع مىآيند ، و مردمى كه به آن محل رسيدهاند به فقر ، ملاقات نمودهاند احوال آنجا ، و [ از ] اعمال شنيعه كه هنود در آن محال مىكنند خبر دادهاند .
و بعضى اوقات زلزله - به سبب انشقاق ارض از مادّهء دخانى و وجود وهدات در موضع انشقاق و افتادن ما فوق ارض در آن وهدات - حادث مىشود . و بعضى اوقات به سبب سقوط قلل جبال به سبب شدت مطر پيدا مىشود ، چنانچه امير سيد شريف جرجانى در « شرح مواقف » گفته است :
« ربّما قويت المادة على شق الارض فتحدث اصوات هائلة ثمّ إن دفع هذا الشّىء فى بلدة جعل عاليها سافلها . و ربّما كان فى موضع الانشقاق وهدات فيسقط ما فوق الارض فى تلك الوهدات و قليلا ما تزلزل الارض بسقوط قلل الجبال عليها متواتر المطر و شدته » « 1 »
تمّ كلامه . و از اين كلمات معلوم شد كه سرنگون شدن بعضى شهرها نيز به سبب ابخره و ادخنه است چنانچه در قرآن مجيد از بلاد قوم لوط ، حق تعالى ، خبر داده است ، كما قال جلّ جلاله : « جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها . » « 2 »
الاية . اين اصلا منافات ندارد به آنكه ملائكه آن شهرها را سرنگون كردهاند ، زيرا كه علتهاى علل جميع حوادث به انوار قاهره بلكه به نور الانوار است .
[ قوله ] : و الحركات فى البرازخ العلويّة و إن كانت معدّة للاشراقات ، الّا أنّ الاشراق من الانوار القاهرة ، و المباشر للحركة النّور المدبّر ، فالعلّة هناك النّور المجرد مع النّور السانح . « 3 »
اين عبارت از براى دفع توهمى مذكور شده است ؛ و آن اين است كه سابقا مذكور شده است كه حركات فلكيّه موجب حصول اشراقات است بر نفوس افلاك . اين منافى اين است كه جميع حركات از نور بوده باشد و الّا دور لازم مىآيد . جواب اين است كه حركات برازخ علويّه موجب استعداد قبول اشراقات ذوات انوار قاهره است ، و محرك اجرام افلاك نور مدبّر است تا دور لازم نيايد « 4 »
. علّت فاعليّه اشراقات است نفوس افلاك را از نور قاهره ، نه موجب حصول اشراقات است به سبب ورود اشراقات عقليّه ، پس علّت حركات افلاك نور مدبّر است به اشراقات عقليّه .
[ قوله ] : و الحركة أقرب الى طبعة الحياة [ و ] النّوريّة ، اذ هى مستدعية للعلّة الوجوديّة النّورية بخلاف السّكون فإنّه عدمى ، فيكفيه عدم علّة الحركة . « 5 »
مشعر است به اين معنى كه علّت وجودات نور است نه « 6 »
سكون كه عدم حركت است .
( 1 ) مير سيد شريف جرجانى ( 740 - 816 ) شرح مبسوطى بر مواقف عضد الدين ايجى نگاشته است .
( 2 ) قرآن مجيد ، سورهء 11 ، آيهء 84 .
( 3 ) حك . كربن 2 ، ص 195 ، س 4 الى 6 .
( 4 ) آيهء ( ن ) .
( 5 ) حك . كربن 2 ، ص 195 ، س 6 الى 8 .
( 6 ) و ( ن ) .