انواريه ( ترجمه و شرح حكمة الاشراق سهروردى ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٢

فصل

ديده مىشود « 1 »

مقتصد است ، اقتصادا ما و [ [ مختلف است در اقتصاد به حسب كثرت و قلّت ابخره و صفا و كدورت آن ] ] . « 2 »

[ قوله ] : و الماء طبعه الاقتصاد الّا أن يمازجه شىء [ آخر ] يكدّره . « 3 »

و غرض از ذكر اين عبارت اين است كه از كدورت اكثر مياه گمان برده نشود كه ماء حاجز است بلكه بالطبع مقتصد است و ليكن به سبب كثرت اجزاى ارضيه مكدّر مىشود و حاجز « 4 »

مىنمايد .

[ قوله ] : و كلّ مركّب فبحسب الغلبة ينسب الى أحد هذه . [ و ] المركبات القابسيّة . « 5 »

چون از بيان حكم بسايط در حاجزيّت و مقتصديّت و لطافت فارغ شد خواست كه بيان بكند حكم مركبات را در لطافت و اقتصاد و حاجزيّت ؛ پس گفت كه مركب منسوب است به جزء غالب ، زيرا كه وجود معتدل حقيقى محال است ، چنانچه در كتب مبسوطه مبين شده است .

و بلور كه روشن‌ترين مركبات است مقتصد نيست به سبب غلبهء جزء مائى در وى به حسب كميّت ، و چون جزء ارضى در وى به حسب كيفيّت است بنا بر آن به مكان ارض منجذب شده است و الا جزء طبيعى مركب جزء غالب است .

[ قوله ] : و قال جماعة أنّ اصول القوابس أربعة : بارد يابس هو الارض ، و بارد رطب هو الماء ، حار رطب هو الهواء ، و حار يابس هو النّار . « 6 »

[ [ حكماى مشائين گفته‌اند كه عناصر بسيط چهار است : خاك و آب و هوا و آتش ، زيرا كه جسم عنصرى خالى نيست از كيفيّت فعلى و كيفيّت انفعالى . اما كيفيتين فعليتين حرارت و برودت است ، و اما كيفيتين انفعاليتين رطوبت و يبوست [ است ] و گفته‌اند كه حرارت كيفيتى است كه موجب حركت شىء است از وسط ، و از شأن اين كيفيّت تحليل و تفريق است . و برودت كيفيتى است كه موجب حركت شىء است به وسط ، و از شأن او تسكين و تعقيد است . و حركت از وسط و به وسط ، بدان سبب در برودت كيفيّت مذكور شده است كه به تجربه ثابت شده است كه جسم ذى حرارت مايل است از مركز به محيط ، و جسم ذى برودت مايل است به مركز . و رطوبت كيفيّتى است كه جسم متكيّف به آن كيفيّت ، قبول و ترك مىكند تشكّل را به سهولت . يبوست كيفيّتى است كه موجب قبول و ترك تشكّل است به صعوبت .

پس جسم بسيط عنصرى كه متكيّف به كيفيّت برودت و يبوست است ارض است . و آنكه متكيّف

( 1 ) باشد ( ن ) .

( 2 ) شيرازى ، ص 419 ، س 10 و 11 .

( 3 ) حك . كربن 2 ، ص 188 ، س 3 .

( 4 ) حاجز است ( ن ) .

( 5 ) حك . كربن 2 ، ص 188 ، س 3 و 4 .

( 6 ) حك . كربن 2 ، ص 188 ، س 6 و 7 .