الوجوه والنظائر في القرآن الكريم ( بررسى زبانشناختى وجوه و نظاير در قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٥
6 - تنوّع معنا
حيض ؛ قرينهء افزودن ( تا ) در « ثلاثة قروء » دلالت دارد بر اين‌كه معدود مذكر است كه همان پاك شدن ( طهر ) مىباشد . پس اگر مراد حيض بود بايد گفته مىشد « ثلاث قروء » ( يعنى بدون « تا » ) ، چون عرب مىگويد : ثلاثة أطهار و ثلاث حيضات .
. . . از نمونه‌هاى اشتراك در اسم ، آيهء « وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ » « 1 » مىباشد ؛ عتيق هم بر قديم اطلاق مىشود و هم بر بندهء آزاد شده و هم بر كريم ؛ همهء اينها در آيه آمده است و تصريح آيهء « إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً » « 2 » به معناى نخست دلالت دارد .
مثال إجمال به سبب اشتراك در فعل ، آيهء « وَ اللَّيْلِ إِذا عَسْعَسَ » « 3 » است ؛ چون « عسعس » مشترك است بين روى آوردن شب و پشت كردن آن . [ چون در معناى هر دو معناى حركت كند و سبك و نفوذ نور و ظلمت به هستى وجود دارد ] . آيه‌اى هست كه آن را تأييد مىنمايد ، معناى آن در آيه به معناى « أدبر » ( پشت كرد ) مىباشد : « وَ اللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ . وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ » « 4 » .
« عسعس » ، به معناى « أدبر » مطابق معناى آيهء مدثّر است ؛ امّا غالبا در قرآن خداوند به شب و تاريكىاش كه روى مىآورد و سپيده و روشنىاش آن‌گاه كه طلوع مىكند ، قسم ياد مىكند .
مثل « وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى . وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى » « 5 » و آيهء « وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها . وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها » « 6 » و « وَ الضُّحى . وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى » « 7 » و ديگر آيات و حمل بر غالب بهتر است و اين نظر ابن كثير است و ظاهرا بر خلاف نظر ابن جرير مىباشد . » « 8 »
( 1 ) - حج ( 22 ) ، آيهء 29 : و برگرد آن خانه كهن طواف به جاى آورند . ( 2 ) - آل عمران ( 3 ) ، آيهء 96 : در حقيقت اولين خانه‌اى كه براى عبادت مردم ، نهاده شده ، همان است كه در مكه است و مبارك . ( 3 ) - تكوير ( 81 ) آيهء 17 : سوگند به شب چون پشت گرداند . ( 4 ) - مدثّر ( 74 ) ، آيهء 33 ، 34 : و سوگند به شامگاه چون پشت كند و سوگند به بامداد چون آشكار شود . ( 5 ) - ليل ( 92 ) ، آيهء 1 و 2 : سوگند به شب چون پرده افكند ، سوگند به روز چون جلوه‌گرى آغازد . ( 6 ) - شمس ( 91 ) ، آيهء 3 و 4 : سوگند به روز چون زمين را روشن گرداند سوگند به شب چون پرده بر آن پوشد . ( 7 ) - ضحى ( 93 ) ، آيهء 1 و 2 : سوگند به روشنايى روز ، سوگند به شب چون آرام گيرد . ( 8 ) - محمد الامين بن محمّد المختار الجكنى الشّنقيطى ، أضواء البيان فى إيضاح القرآن بالقرآن ، ج 1 ، ص 5 و 7 به بعد ، عالم الكتب ، بيروت ، بىتا .