الوجوه والنظائر في القرآن الكريم ( بررسى زبانشناختى وجوه و نظاير در قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٧٩

6 - تنوّع معنا

نخست در بررسى معنا نزد مسلمانان ، به اعتبار هدف اصلى اين دانش ، « مراد متكلم » باشد .

اين رويكرد در فهم دلالت زبانى در انديشهء زبان‌شناسى نوين امر عجيبى نيست چون « قصد و مراد » يكى از آثار پربار در انديشه پديدارشناسى است و در فلسفهء اسلامى اصالت و ريشه دارد . ابن سينا آن را مطرح نموده و از وى توسط برنتانو و هسرل و شيلر به فلسفهء معاصر راه يافته است « 1 » .

ابن سينا وقتى به لفظ مىپردازد ، شرط مىكند كه « لفظ خود به خود بر چيزى دلالت ندارد بلكه به ارادهء گوينده است و حتى اگر او نباشد ، دلالتى هم ندارد » « 2 » .

تصوّر جهان نزد پديدارشناسان ناشى از « آگاهى » « 3 » است كه قصد و مراد يكى از ويژگيهاى خاص و نخستين ويژگى آن به حساب مىآيد « 4 » .

پس قصد معنايى توسّط متكلّم همان چيزى است كه لفظ را معنادار مىسازد ؛ بدين ترتيب مفسّران مسلمان در بحث از دلالت به اعتبار « مراد متكلم » با كمك از دستاوردهاى انديشه و حيات معنوى متن قرآنى به نظم بخشيدن آن و بلكه تأسيس برخى از مبانى آن همّت گماشتند .

مىتوان مثالى را كه ابن قيّم بر درستى سخنش به آن استدلال نموده ، به عنوان نمونه‌اى تطبيقى براى شيوهء تحليل بافت جهت استنتاج دلالت برگرفت . ابن قيّم مىگويد : « به آيهء « ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ » « 5 » بنگر كه چگونه بافت خود را مىيابد و بر خوار و ذليل بودن دلالت دارد » . بافت در اين‌جا ، دلالت مستقيم را به ضد خود تغيير داده است و اين - در قواعدى كه وضع كرده‌اند - بدون قرينه جوازى ، بر دلالت بر آن ندارد و لذا بافت را در اين‌جا به عنوان

( 1 ) - از بزرگان پديدارشناسى مىباشند . به ذيل phenomenology در كتاب زير مراجعه شود : BuffaloLondon , Canada , 1995 EncyclopedriaofC ontemporaryLiter aryTheory . IrenaR . Makaryk , UniversityofToro nto . Encychopedriaof contemporary Literary Theory , Irena R . Makaryk , University of Toronto 1995 . Buffaho London , Canada . ( 2 ) - لطفى عبد البديع ، التركيب اللغوى للادب ، دار المريخ ، رياض 1989 ، ص 86 . ( 3 ) - Consciousness . ( 4 ) - التركيب اللغوى ص 6 . ( 5 ) - دخان ( 44 ) ، آيهء 49 : بچش كه تو همان بزرگوار ارجمندى .