الوجوه والنظائر في القرآن الكريم ( بررسى زبانشناختى وجوه و نظاير در قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٠

[ 1 ] آثار و نوشته‌هاى مفسّران دربارهء وجوه و نظاير

بهترين مطالب آنها را گرد آوردم و هر توهّمى را كه در كتابهايشان آورده‌اند و وضع نموده‌اند ، رها كردم و به ترتيب حروف مرتّب نمودم و به اختصار مألوف نزديك ساختم » « 1 » .

كسى كه از نوشته‌ها و كتابهاى وجوه و نظاير خبر داشته باشد ، مصداق سخن ابن جوزى را واضح درمىيابد . او خود علىرغم آن نتوانست خود را كاملا از زياده‌گويى نجات دهد و با اين‌كه گفته است « آن را به اختصار نزديك ساختم » امّا به آن اختصار مطلوب ، دست نيافت و علىرغم انتقاد از آنها به اين نتيجه رسيد كه « همان نام را كه آنها ذكر كرده بودند » ، ذكر كند .

با اين همه در بسيارى از واژگان مىبينيم كه بعد از ذكر وجوه آن به نقد خود و يا يكى از وجوهى كه ذكر كرده مىپردازد . به عنوان مثال در نخستين واژگان كتاب « باب اتباع » چنين مىگويد :

« اصل در واژهء اتباع آن است كه تبعيّت كننده سعى كند روش و طريقهء تبعيّت شونده را پيروى نمايد و گاهى واژه‌هاى دين و عقل و فعل استعاره آورده مىشود . مفسّران گفته‌اند كه واژهء اتباع در قرآن بر دو وجه آمده است :

1 - در آيهء « فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ » « 2 » و « فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ » « 3 » .

2 - در آيهء « إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ . وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً » « 4 » . و « لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً . . . » « 5 » و « إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً » « 6 » . و « وَ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ » « 7 » .

( 1 ) - همان ، ص 84 و 85 . ( 2 ) - طه ( 20 ) ، آيهء 78 . پس فرعون با لشكريانش آنها را دنبال كرد . ( 3 ) - شعرا ( 26 ) ، آيهء 60 . پس هنگام برآمدن آفتاب آنها را تعقيب كردند . ( 4 ) - بقره ( 2 ) ، آيهء 167 . ( آنگاه كه پيشوايان از پيروان بيزارى جويند و عذاب را مشاهده كنند و ميانشان پيوندها بريده گردد و پيروان مىگويند : كاش براى ما بازگشتى بود ) . ( 5 ) - اعراف ( 7 ) ، آيهء 90 . اگر از شعيب پيروى كنيد . ( 6 ) - ابراهيم ( 14 ) ، آيهء 21 . ما پيروان شما بوديم . ( 7 ) - شعراء ( 26 ) ، آيهء 111 . و حال آنكه فرومايگان از تو پيروى كرده‌اند .