الوجوه والنظائر في القرآن الكريم ( بررسى زبانشناختى وجوه و نظاير در قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ١٤٤

قسم اوّل

مىزنند و آن را حق نمىدانند و به آنچه كه نمىدانند عمل مىكنند . اصل خرص ، گمان زدن به چيزى است كه يقين ندارى . خرص النخل و الكرم ( تخمين زدن خرما و انگور ) . يعنى خرما را تخمين زدى ، چون با گمان اندازه گرفتن است نه با دقّت و احاطه . . . به دروغ ، خرص گفته شده است چون در آن گمانهاى دروغ داده شده است » .

در تفسير قاموسى خرص و ظن با هم ارتباط تنگاتنگى دارند ؛ خرص را واژه‌اى با دلالت مركب قرار داده است كه دو جزء دارد ؛ يكى ظن ( عدم علم به حق ) و ديگرى عمل به آن يا به سخن خود .

بر خلاف تأثير اين ارتباط قوى بين دلالت جملهء بعدى و جملهء ظن - در ترجيح يكى از وجه‌ها - وجهى كه تحقّق در آن منتفى است ، دلايل لفظى ديگرى هم وجود دارد . از جمله اين‌كه :

جملهء قبل از ظن - در آيات سه‌گانه نخستين - « هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا » استفهام انكارى نسبت به علمشان است كه ظن آنها را صحيح مىگرداند و يا صفت ظن و تخمين را از آنان نفى مىنمايد ؛ اين استفهام انكارى ، ظن را در برابر علم قرار مىدهد و همچنين معناى شكّ در آن ترجيح دارد .

در آيات سه‌گانه ، پديدهء تكرار اسلوب قصر ، هويداست و اين امرى است كه در بيشتر آيات اين مجموعه تثبيت شده است و در اين آيات سه‌گانه اين نكته را هم افزوده است كه تكرار ، صرف تكرار سبك تركيبى در چند آيه نيست بلكه در دو جملهء متوالى در يك آيه مىباشد . يعنى « إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ . . . »

تكرار سبك در دو جمله ، يكى تفسير و حداقل توضيح ديگرى است ؛ در يكى از دو جمله مجهولى است كه در ديگرى نيست و اين ما را به اين معادلهء رياضى سوق مىدهد « 1 » :

( 1 ) - اين معادله‌ها و نتايج آن ، ساخت ديگر اين قاعده است كه در نحو سنّتى به Context sensitive grammer يا نظريه « نحو شديدا تحت تأثير بافت است » مشهور مىباشد . قاعده چنين است : اگر XAY , XBY باشد ، پس A - B است وقتى كه دو عنصر X . Y . بر هر دو محيط باشند . ر . ك : Encyclopedia Britainica , Glossary of Linguistic Terms . و همچنين ر . ك : David Crystal , OP . Cit , under " Context "