الوجوه والنظائر في القرآن الكريم ( بررسى زبانشناختى وجوه و نظاير در قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ١٠١

مبحث اوّل چند معنايى واژه در كتاب « الاضداد » ابن انبارى

بنابراين مبناى اشكال اين است : چند معنايى در كجا قرار مىگيرد ؟

چند معنايى در اين‌جا در معناى ساخت صرفى نهفته است نه در معناى مادّهء زبانى ( ريشه ) .

اگر دلالت در زبان عربى از عناصر زير يعنى :

يك - دلالت ريشه ( مادهء زبانى ) .

دو - دلالت ساخت صرفى .

سه - دلالت كاركرد در تركيب .

چهار - هماهنگى دلالتهاى واژگان ديگر در متن يا در بافت ، تشكيل شود پس چند معنايى در اين نوع جزئى خواهد بود نه كلّى . لذا مىتوانيم پديدهء چند معنايى در زبان عربى را بر مبناى مركز چند معنايى ( تعيين مكان وقوع آن ) تقسيم نماييم و آنهايى كه چند معنايى آن در تمام اجزاى تشكيل دهندهء معنا نباشد ، چند معنايى در آن جزئى است نه كلّى .

3 - ابن انبارى با برشمردن واژگان اضداد يعنى به اعتبار اين‌كه واژگان چند معنايى مىباشند ، احتمال مجاز بودن را در اين‌جا منتفى مىداند چون اين دلالت را معناى حقيقى لفظ به حساب مىآورد . ابن انبارى مجاز را در اين‌جا نفى مىكند ؛ على رغم اين‌كه غيرمستقيم به آن تصريح دارد .

در اين‌جا نفى مجاز ، حوزهء مجاز در زبان را به نفع گسترش حوزهء فاعليّت واژگان زبان از جنبهء دلالت محدود مىسازد .

اين مطلب باب تازه‌اى را براى ارائهء يك فرضيهء نظرى ديگر مىگشايد كه پديده‌هاى زبانى از اين قبيل به واسطهء آن تفسير مىشوند ؛ چه اين‌كه اين باب - از ديدگاه جديد - بحثى در دلالت واژگان مفرد به حساب آيد و چه براى دلالت واژگان به منزلهء بخشى از معناى كلى كه همان دلالت بافت يعنى حاصل دلالتهاى واژگان همجوار باشد .

4 - با ملاحظهء بافتهاى موجود در مثالهاى پيشين ، تأكيدى است به نتيجهء پيشين .

* و ما ليل المطى بنائم ليل نائم

* سبيله خائف جديب سبيل خائف

* فاذا عزم الامر أمر عازم

* نهارهم ظمآن نهار ظمآن