تاريخ ابن خلدون ( مقدمه تاريخ ابن خلدون ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤٩

فصل دوازدهم در اينكه رياست بر خداوندان يك عصبيت براى كسى كه از دودمان آنان نباشد امكان ناپذير است

هر گاه چنين عصبيتى يافت شود لازم ميآيد رياست بر آن قبيله همواره در آن گروه مخصوص باشد كه قدرت دارند و بر ديگران غلبه يافته‌اند زيرا اگر رياست از اين گروه سلب شود و به دسته‌هاى ديگر خاندان كه در قدرت و غلبه در مرحلهء فروترى باشند منتقل گردد بهيچرو آن رياست بر ايشان تحقق نخواهد يافت . بنابر اين رياست همواره از شاخه‌اى بشاخهء ديگر انتقال مىيابد و بر حسب خاصيت غلبه و قدرت كه بيان داشتيم جز به نيرومندترين شاخه‌ها منتقل نميشود ، زيرا عصبيت و اجتماع بمثابهء مزاج [ 1 ] در يك موجود زنده است و هنگامى كه عناصر يك موجود زنده برابر باشند مزاج آن موجود بهبود نمىيابد و بصلاح نميگرايد و ناگزير يكى از آن عناصر بايد غلبه يابد و گر نه تكوين تحقق نمىپذيرد ، و فلسفهء اينكه در عصبيت قدرت و غلبه را شرط كرديم همين است و همچنانكه گفتيم معلوم شد كه به علت غلبه ، رياست پيوسته در گروه مخصوص يك خاندان باقى ميماند .

فصل دوازدهم در اينكه رياست بر خداوندان يك عصبيت براى كسى كه از دودمان آنان نباشد امكان ناپذير است

فصل دوازدهم در اينكه رياست بر خداوندان يك عصبيت براى كسى كه از دودمان آنان نباشد امكان ناپذير است

زيرا رياست جز بوسيلهء قدرت و غلبه بدست نميآيد و غلبه هم چنان كه ياد كرديم تنها از راه عصبيت حاصل مىشود . از اين رو ناچار بايد رياست بر يك قوم از عصبيتى برخيزد كه بر يكايك عصبيت‌هاى ديگر همان قوم مسلط باشد زيرا همين كه ديگر عصبيت‌هاى آن خاندان قدرت و غلبهء عصبيت خاندان آن رئيس را احساس كنند سر فرود ميآورند و رياست او را اذعان ميكنند و پيروى از وى را بر خود لازم ميشمرند .

و كسى كه از خارج بر قومى فرود آيد و از دودمان ايشان نباشد در ميان ايشان عصبيتى از راه نسب نخواهد داشت ، چه او بيگانه‌ايست كه به آنان چسبيده

[ 1 - ) ] در طب قديم مزاج بر طبيعت و سرشت انسان اطلاق ميشد كه كيفيتى از امتزاج عناصر اربع است ( غياث ) .