تاريخ ابن خلدون ( مقدمه تاريخ ابن خلدون ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٠.٢٩

مقدمهء ابن خلدون از نظر ديگران

كه ابن خلدون در مقدمهء خويش بيش از سه قرن و نيم پيش از ويكو دربارهء فلسفهء تاريخ گفتگو كرده است . و نيز گمان ميكردند كه نخستين بار اگوست كنت جامعه شناسى را پايه گذارى كرده و اصول آن را بر اساسى علمى مبتنى ساخته است ، ليكن پس از انتشار مقدمه فهميدند كه ابن خلدون بيش از چهار قرن و نيم پيش از اگوست كنت اين دانش را پايه‌گذارى كرده است .

و نيز مشاهده كردند كه بسيارى از اصول و عقايد ابتكارى دانشمندان اقتصاد و جامعه شناسى مانند ژان‌پاتيست‌ساى و كارل‌ماكس و باكونين در اواسط قرن نوزدهم ، در قرن چهاردهم در مقدمهء ابن خلدون مندرج بوده است ، منتها اين عقايد را گاهى به صورت بذرها و قلمه‌هاى كوچك و گاهى به صورت نهال‌هايى كه به خوبى رشد كرده باشد در تأليف وى يافتند .

و به همين سبب است كه مىبينيم مطالعهء مقدمهء ابن خلدون مايهء حيرت و شگفتى صاحبنظران و دانشمندان محقق اروپا گرديده و همين حيرت آنان را بنشر مقالات و رساله‌ها و كتبى دربارهء نظريات وى وادار كرده است .

نوشته‌هاى اروپاييان را دربارهء ابن خلدون و مقدمهء او ميتوانيم بسه گونهء اساسى تقسيم كنيم :

1 - مطالعاتى كه باستقلال به منظور تحليل و معرفى عقايد ابن خلدون انجام گرفته و به صورت كتابى مستقل يا مقاله‌اى خاص در مجلات علمى منتشر شده است .

2 - تحقيقاتى كه دربارهء ابن خلدون و مقدمهء او در ضمن كتب خاصى مربوط به فلسفهء اسلامى يا تاريخ ممالك اسلامى يا تاريخ علوم عرب و مسلمانان انتشار يافته است .

3 - تحقيقاتى كه دربارهء ابن خلدون و نظريات او در كتب علمى عمومى مربوط به تاريخ يا اقتصاد يا جامعه شناسى يا تاريخ علوم مزبور منتشر شده است . پيداست كه تحقيقات نوع نخستين داراى اهميت بيشتريست زيرا خواهى نخواهى از لحاظ كميت افزونتر و از نظر تحليل عميقتر و از جنبهء بحث و تحقيق دقيقتر است چه كتب و نوشته‌هاى مزبور يا بمطالعه و كنجكاوى در كليهء فصول مقدمه اختصاص دارد يا به برخى از موضوعات گوناگون آن .

ليكن آثارى كه از نوع سوم دربارهء مقدمه نوشته شده است از همهء انواع ياد كرده با ارزش‌تر است ، زيرا در اين گونه كتب و مقالات پايگاه ابن خلدون در دانش و تاريخ دانش به صورتى شاملتر و كاملتر تعيين شده است و ميتوان گفت ابن خلدون بمنزلت شايسته‌اى كه در تاريخ دانشها و انديشه‌هاى بشرى داشت نرسيد مگر پس از انتشار اين گونه كتب و اين نوع مطالعات عمومى ، زيرا تأليفات نوع نخست اغلب در همان دايرهء خواص ( خاورشناسان ) محدود بود ليكن تحقيقات گونهء سوم بطور كلى در ميان همهء متفكران و روشنفكران انتشار يافت و موجب شهرت كنونى ابن خلدون گرديد . مهمترين نمونه‌هاى تأليفات نوع نخست دربارهء ابن خلدون عبارت از مطالعات مخصوصى است كه خاورشناسانى مانند شميت [ 1 ] ، روزنتال [ 2 ] ، ون كرمر [ 3 ] ، لوين [ 4 ] ، بول [ 5 ] ، گابريلى [ 6 ] ، انجام داده و نتيجهء تحقيقات خود را بزبانهاى انگليسى و آلمانى و روسى و فرانسوى و ايتاليايى منتشر ساختند و همچنين است مقالات خاصى كه بخامهء رنه مونيه [ 7 ] ، كولوزيو [ 8 ] ، فريرو [ 9 ] ، گومپلويچ [ 10 ] در اين زمينه نوشته شده است .

[ 1 - ) ] N . Schmidt [ 2 - ) ] Rosenthal [ 3 - ) ] A . vonKremer [ 4 - ) ] Lewine [ 5 - ) ] G . Bouthoul [ 6 - ) ] Gabrieli [ 7 - ) ] R . Maunier [ 8 - ) ] Colosio [ 9 - ) ] Ferreiro [ 10 - ) ] Gumplovitz