تاريخ القرآن ( تاريخ قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ١٥٨

جنبه‌هاى لهجه‌اى در قرائت ابن مسعود

لهجه‌اى باشد چنان كه اين سخن بر توانايى ابن مسعود هم دلالت دارد كه مىتوانسته از لهجهء خاص خود به لهجهء ديگرى مثل لهجهء قريش يا غيره ، منتقل شود ، چنان كه شأن معلمى توانمند و كارا چنين است ابن مسعودى كه اين ويژگى لهجه‌اى هذلى در كم‌ترين محدوده‌اش ، از وى تأثير يافته است كسى است كه بخش زيادى از ويژگيها و جنبه‌هاى خاص لهجه‌اى تميم و قبايل بدوى همسايهء آن نيز از وى تأثير گرفته است . گويى او با اين كه شهر نشين است ، هميشه علاقه‌مند است تا در كلامش به شيوهء خاصى گرايش يابد كه وى را از آنچه كه در محيط قريش بر او جريان داشته متمايز سازد ، اين مسأله تا زمانى كه ابن مسعود لهجه‌اى را به كار گيرد كه از ارزش قرائت وى نكاهد ، بدعت و امرى نو ظهور به شمار نمىآيد بلكه بر عكس ، شأن قرائت وى را بالا مىبرد .

به عنوان مثال ، در كنار ورود مثالهايى از روايتهاى قرائتى وى ، چيزى به نام « استنطاء » آشكار مىشود كه پديده‌اى آوايى در پنج قبيله است نه يك قبيله ، چنان كه گذشت . مثلا « انّا انطيناك » « 1 » به جاى إِنَّا أَعْطَيْناكَ ( كوثر 108 / 1 ) و « انطاهم تقواهم » « 2 » به جاى وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ ( محمد 47 / 17 ) گفته مىشود . در كنار اينها ، بخش زيادى از جنبه‌هاى لهجه‌اى بدوى و تميمى را مىيابيم كه ابن مسعود به آن علاقه‌مند است تا جايى كه پنداشته مىشود [ با چنين گرايشهاى لهجه‌اى ] وى در نهايت به سطح فصاحت اعراب منتقل شده است . از پديده‌هاى لهجه‌اى تميمى كه در قرائتش نمايان است ، پديدهء ادغام به معناى عام آن است كه شامل محو آوايى در آوايى ديگر يا جانشينى آوايى به جاى آوايى ديگر به واسطه رابطه‌اى بين آنها مىباشد .

شكل اول ادغام ، مثل قرائت ابن مسعود در « وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً « 3 » [ و ميّعمسّوءا ] كه نظير

( 1 ) ابن خالويه ، المختصر من كتاب البديع ، ص 181 ؛ الكرمانى ، شواذ القراءة ، ص 271 ؛ ابو حيّان ، البحر المحيط ، ج 8 ، ص 519 . ( 2 ) شواذ القراءة ، ص 224 ؛ المختصر ، ص 141 و آرتور جفرى ، ماتريال ، ص 91 . [ ترجمه فراز آيه : و [ توفيق ] پرهيزگارىشان داد ] . ( 3 ) نساء ( 4 ) ، بخشى از آيهء 110 و 123 : هر كس كار بدى كند . بنگريد به : ابن خالويه ، المختصر ، ص 21 .