تحف العقول عن آل الرسول ( ص ) ( رهاورد خرد ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٩٣

انگيزه

و فرمودهء او : وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ - و آنگاه كه ابراهيم را پروردگارش به كلماتى آزمود » « 17 » و فرمودهء او : وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ - و اگر خدا مىخواست خود از كافران انتقام مىكشيد ( و همه را بىزحمت جنگيدن شما هلاك مىكرد ) ولى ( چنين كرد ) تا بعضى از شما را به بعضى ديگر بيازمايد » « 18 » ( 1 ) و هر چه در قرآن به لفظ « بلوى » آمده كه شرحش در آغاز داده شد همه به معنى آزمايش و امثال آن در قرآن بسيار است . و اينها اثبات آزمايش و « بلوى » است . به واقع خداى عزّ و جلّ مردم را بيهوده نيافريده و آنها را سر خود رها نكرده و حكمت خود را بازيچه نشان نداده و اين حقيقت را بدين گفتهء خود بيان فرموده كه : أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً - آيا چنين پنداشتيد كه شما را بيهوده آفريديم ؟ » « 19 » پس اگر كسى بگويد : مگر خدا سرنوشت بندگان را نمىداند كه آنها را آزمايش مىكند ؟ گوييم ، چرا حتى پيش از آنكه كارى كنند مىداند چه خواهند كرد و اين بيان اوست كه فرمايد : وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ - اگر بازگردانده مىشدند ، بىشك به همانچه از آن نهى شده بودند ، برمىگشتند » « 20 » ( امّا ) به راستى ، آنها را بيازمايد تا عدل خود را بدانها بنماياند ، و آنان را جز با حجّت و پس از كار ( بدى ) كه كنند عذاب نفرمايد و از اين معنى چنين خبر داده است كه : وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا - و اگر آنان را پيش از آن ( آيات بيّنات ) به عذابى نابود مىساختيم بىشك مىگفتند كه پروردگارا چرا پيامبرى به سوى ما نفرستادى ؟

. . . » « 21 » و فرمودهء اوست : وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا - و ما عذابى در كار نمىآوريم مگر آنكه پيش از آن پيامبرى برانگيخته باشيم » « 22 » و فرموده اوست : رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ - پيامبرانى را ( فرستاد ) كه مژده دهندگان و بيم دهندگانند » « 23 » پس آزمايش به وسيلهء توانى است كه خدا به بندهء خود داده است و اين است اعتقاد به ( حالتى ) ميان جبر و تفويض . و قرآن به همين گوياست و اخبار رسيده از امامان كه از خاندان پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله هستند بر همين جارى است .

( 2 ) پس اگر گويند : دليل اين گفتهء خدا و امثال آن چيست كه : يَهْدِي مَنْ يَشاءُ * و يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ * - هر كه را خواهد هدايت كند و هر كه را خواهد گمراه سازد » « 24 » ( به پاسخ چنين ) گفته شود :

روند تمام اين آيات بر دو معنى است : يكى اين كه به قصد آگاه ساختن از قدرت اوست ، يعنى

( 17 ) البقرة ، 124 ( 18 ) محمد ص ، 4 ( 19 ) المؤمنون ، 115 ( 20 ) الانعام ، 28 ( 21 ) طه ، 134 ( 22 ) الاسراء ، 16 ( 23 ) النساء ، 165 ( 24 ) مفهوم بسيارى از آيات مانند : آيه 8 از سورهء فاطر و 31 از سورهء المدثّر . - م .