تحف العقول عن آل الرسول ( ص ) ( رهاورد خرد ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٨٠

رسالهء امام هادى عليه السّلام در ردّ بر اهل جبر و تفويض و اثبات عدل و مقامى ما بين آن دو

با مالك خود مخالفت ورزيده و قصدش اجراى ارادهء خودش بوده و از هواى نفس خويش پيروى كرده است ، و چون بازگشته و مالكش ديده آنچه آورده است خلاف چيزى است كه به او دستور داده و به وى گفته است : چرا چيزى غير از آنچه به تو فرمودم آوردى ؟ و بنده گفته است : من به اين كه تو كار را به خودم وانهادى اعتماد كردم و از دلخواه و ارادهء خويش پيروى نمودم زيرا بر كسى كه ( كار ) به دو واگذار شده چيزى منع نشده است . پس تفويض محال است .

( 1 ) آيا بدين سبب لازم نمىآيد كه : يا مالك اين بنده مىتواند بنده‌اش را به پيروى از امر و نهى خود به ارادهء خويش ، و نه به ارادهء بنده ، وادار و به اندازه‌اى كه به او امر و نهى مىكند توانش دهد ، و چون فرمانى به او فرمود يا از چيزى نهيش كرد پاداش و كيفر آن را هم به او بفهماند و او را ( از مخالفت خود ) بر حذر دارد و با توصيف پاداش و كيفرش او را به ( فرمانبردارى ) تشويق كند تا آن بنده قدرت مالكش را كه توان ( اطاعت ) « 20 » از امر و نهى و تشويق و توبيخ خود را به او داده بشناسد ، و عدل و انصاف مالك شامل حال او شود و حجّتش بر او روشن گردد كه ( موارد ) بخشايش و بيم را با او تمام كرده ، پس اگر بنده از فرمان مالكش پيروى كند پاداشش دهد و اگر از نهيش سر باز زند كيفرش دهد ؟ يا اينكه ( آن مالك ) عاجز و ناتوان است و كار ( بنده ) را خواه خوب كند يا بد كند ، و خواه فرمان برد يا نافرمانى كند ، به خودش وانهاده ؛ از كيفر دادن به او عاجز است و نمىتواند وى را به پيروى از فرمان خود وادارد ؟ . اثبات ناتوانى مستلزم نفى قدرت و خداوندى و ابطال امر و نهى و پاداش و كيفر ، و مخالف با قرآن است كه مىفرمايد : وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ - ( خداوند ) كفران را بر بندگانش نمىپسندد ، و اگر سپاس بگزاريد آن را بر شما مىپسندد . » « 21 » و فرمودهء ( خداى ) عزّ و جلّ كه : اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ - از خداوند چنان كه سزاوار پرواى اوست ، پروا كنيد و جز در مسلمانى نميريد » « 22 » و فرمودهء او كه : وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ - و جن و انس را جز براى آنكه مرا بپرستند ، نيافريده‌ام از آنان رزقى نخواسته‌ام و نخواسته‌ام كه به من خوراك دهند » « 23 » و فرمودهء او كه : اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً - خدا را بپرستيد و هيچ چيزى را شريك وى نگيريد . . . » « 24 » و فرمودهء او كه : و أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ - از خدا و از رسول اطاعت

( 20 ) در متن « بما ملّكه من الطّاقة لامره . . . » و در پاره‌اى نسخه‌ها ، [ . . . من الطّاعة - توان فرمانبرداريش را ] آمده است . ( 21 ) الزّمر ، 7 ( 22 ) آل عمران ، 102 ( 23 ) الذّاريات ، 56 و 57 ( 24 ) النساء ، 36