پنج رساله ( فارسى ) — الصفحة ٤٤

تفسير سورهء توحيد كه مترجم از كلام شيخ رئيس است

باشد ، بواحديّت بهتر « 1 »

است از واحدى كه بحسّ منقسم آيد . وأيضا واحدى كه بالقوّه منقسم باشد بهتر است از واحدى كه بالفعل باشد ، اگر چه أو را وحدت جامعه بوده باشد ، ونيز از واحدى كه بالفعل منقسم باشد ، وأو را جهت جامعه هم نباشد ، بلكه وحدتش ناشى از انتساب بمبدإ باشد .

پس چون ثابت شد كه وحدت « 2 »

قابل شدت وضعف است وبر ما تحت خود مقول مىشود بسبيل تشكيك ، كاملترين « 3 »

وحدت آنست كه ما فوق آن بهيچ گونه وحدت متصور نگردد ، والّا در غايت ونهايت وحدت نيست ، واحديّتش بقياس چيزى ديگر است ، نه أحد مطلق است .

پس حضرت حق سبحانه ميفرمايند أحد ، دلالت كامل دارد « 4 »

بر اينكه من جميع الوجوه واحدند . زيرا در آن مقام راه كثرت بكلّى مسدود است ، كه نه كثرت معنوي موجود است كه بمقوّمات از أجناس وفصول حاصل آيد ، ونه كثرت اجزاى عقليّه متصور است ، مثل مادة وصورت واعراض وابعاض وأعضاء واشكال وألوان وساير وجوه عقليّهء تشبيه كه بدانها بنيان وحدت كامله وبساطت حقّه متزلزل آيد .

پس اگر كسى سؤال نمايد كه مدّعيان « 5 »

اين مسائل كلا در زير اين لفظ واحد اندراج دارند ، لكن برهاني ضرور است تا مطلب بحصول آيد ،

( 1 ) در ترجمهء « أولى » عربى . جامع البدائع ، ص 19 .

( 2 ) در أصل : در وحدت . متن عربى : « وإذا ثبت ان الوحدة . . » جامع البدائع ، ص 19

( 3 ) در أصل : وكاملترين . متن عربى : « فالأكمل في الوحدة هو الذي لا يمكن شئ آخر أقوى منه » . جامع البدائع ، ص 20

( 4 ) متن عربى : « فقوله تعالى أحد دال على أنه واحد من جميع الوجوه » . جامع البدائع ، ص 25

( 5 ) در متن عربى : « دعاوى هذا المسألة » جامع البدائع ، ص 25