أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٨٠

5 . آيا اجمال مخصص در عام سرايت مىكند

رفته ، يا خير ، باقى در تحت عام است ؟

مثلا مىدانيم كه فاسق يعنى ( من ارتكب الكبائر أو أصرّ على الصغائر ؛ ولى نمىدانيم كه آيا زيد عالم ، مرتكب كبيره ، يا مصر بر صغيره است يا نيست ؟ اجمال در مصداق مخصص است و از آن تعبير مىشود به « شبههء مصداقى » . يا مثلا مىدانيم كه مراد از تغير ، خصوص تغير حسى است ولى نمىدانيم كه اين آب كه دبس متنجس در او ريخته‌اند و رنگش عوض شده ، آيا تغير محسوس مال شيره است يا مال نجاست است ؟ يا مثلا مىدانيم كه مراد از تغير ، اعم از حسى و تقديرى است ولى نمىدانيم كه اين آب آيا متغير به نجاست شده يا نشده است ؟

حال ، از آنجا كه اين دو قسم از اجمال و شبهه ، هركدام احكام خاصى دارند ، لذا هركدام را در باب مستقل و جداگانه‌اى مطرح مىكنيم .

يك . شبهه مفهومى

در شبههء مفهوميه كه معنا و مفهوم دليل خاص براى ما مجمل و مردد است ، اين دوران و ترديد دوگونه است :

الف . گاهى دوران بين اقل و اكثر است . مانند دو مثال اول كه نمىدانيم آيا مراد از فاسق ، خصوص مرتكب كبائر و مصر بر صغاير است ، يا اعم از مرتكب كبائر و مرتكب صغاير ، و آيا مراد از تغير ، خصوص تغير حسى است يا اعم از تغير حسى و تقديرى .

ب . و گاهى دوران ، بين متباينين است . مانند مثال سوم كه نمىدانيم آيا مراد از خالد ، خالد بن بكر است يا خالد بن سعد ( اقل و اكثر هميشه در مواردى است كه قدر متيقن در كار است كه اقل باشد ، و ما زاد برآن مشكوك است كه اكثر باشد ، ولى در متباينين ، قدر متيقن در كار نيست ) .

در هريك از اين دو صورت ، گاهى مخصص ، متصل است ، و گاهى منفصل است .

روىهم‌رفته ، چهار قسم پيدا مىشود كه اين اقسام فى الجملة ( نه بالجمله ) با يكديگر اختلاف دارند ، لذا هركدام را جداجدا ذكر مىكنيم :

1 . الدوران بين الاقل و الاكثر و المخصص متصل . مثل أكرم العلماء الا الفساق منهم .