أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥٩

اقسام عام

است اما آن يك فرد ، تعيين نشده بلكه لا على التعيين گذاشته شده است كه قابل انطباق و صدق بر هر فردى از افراد عام است .

مثلا مولى فرموده : اعتق أية رقبة شئت .

كلمهء « اى » عموم بدلى را دلالت دارد ؛ يعنى يك فرد از افراد رقبه را بايد آزاد كنى ولى مختارى و آزادى كه هر فردى از افراد را انتخاب كنى و آزاد نمايى .

در نتيجه ، اگر يك فرد را اتيان نمايد ، امتثال حاصل مىشود و تكليف از دوش او برداشته مىشود .

( لا يخفى كه اين اقسام براى مطلق هم هست كما سيأتى ) .

اشكال : ميرزاى نايينى فرموده : ما دو قسم عام بيشتر نداريم :

1 . استغراقى ، 2 . مجموعى .

اما قسم سومى به نام عام بدلى نداريم و عام بدلى را از اقسام عام شمردن ، از روى مسامحه و سهل‌انگارى است ، به جهت اينكه صدور ذيل اين مركب ، باهم تنافى دارند .

از طرفى ، عموم يعنى شمول و فراگيرى همهء افراد و از طرفى ، بدليت يعنى يك فرد از افراد ، لا على التعيين ؛ و اين دو قابل جمع نيستند . و از قبيل « كوسه و ريش پهن » و « يك بام و دوهوا » است .

جواب : جناب مظفر مىفرمايد : عموميت همه جا به معناى شمول و سريان و فراگيرى است لكن عموم كل شىء بحسبه .

عموم استغراقى حساب خاص خود را دارد و عموم مجموعى هكذا .

در عموم بدلى هم مراد از عموميت و شمول اين است كه : هر فردى از افراد صلاحيت دارند كه موضوع يا متعلق براى اين حكم شرعى باشند . و اين استعداد و قابليت در همهء افراد هست . اگرچه بالفعل تمام افراد موضوع حكم نيستند ولى عموم بدلى نامش با خودش هست و معناى بدليت اين است كه : هر فردى شايستگى دارد كه اين حكم در او امتثال و پياده شود .

نعم : گاهى اين عموم بدلى از دال لفظى استفاده مىشود . مانند : اعتق أية رقبة شئت ، كه كلمهء « أية » دلالت بر عموم بدلى دارد .