أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٣٧

امورى كه مفيد حصر هستند و دلالت بر حصر مىنمايند

حصر حكم در موضوع معين ) . مانند : إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ و . . . كه زكات منحصرا حق اين هشت گروه است . مفهومش اين است كه پس زكات مال غير اين‌ها نيست .

يا مثل : إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا . . . كه ولايت را منحصر مىكند در اللّه و رسول و امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد او . مفهومش اين است كه پس غير اين‌ها كسى ولايت و حاكميت بر مسلمين ندارد .

و مانند : إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ كه قبولى اعمال را منحصر مىكند به متقين .

مفهومش اين است كه پس ، از غير متقين عملى پذيرفته نيست .

در اين صورت ، كلمهء انما مفيد حصر است و مفهوم هم دارد يعنى به نحو دلالت التزاميه به لزوم بين بمعنى الاخص ، دلالت مىكند بر انتفاى حكم از غير اين موضوع ، چنان‌كه بالمطابقه دلالت داشت بر انحصار اين حكم به اين موضوع .

اين قول كه « انما دلالت بر حصر مىكند » قول مشهور است ( و منهم صاحب الكفاية و المظفر و النائينى و . . . )

اما اقوال ديگر هم هست . يكى اينكه امام رازى ، ذيل آيهء : إِنَّما وَلِيُّكُمُ . . . در تفسيرش گفته : انما دلالت بر حصر ندارد . . .

ديگر اينكه شيخ انصارى و مرحوم حائرى مىگويند : به اختلاف موارد ، مختلف است و ضابطهء كلى ندارد .

باز كسانى كه مىگويند « انما دلالت دارد بر انتفاى اين حكم از غير اين موضوع » ، اكثرشان مىگويند « بالمفهوم است » ولى ميرزاى نايينى فرموده :

« بالمنطوق است » . . .

سوم از ادوات حصر ، كلمهء « بل » اضرابيه است . اين كلمه در سه مورد به كار مىرود :

1 . گاهى در كلام مىآيد براى دلالت بر اينكه مضرب عنه ( يعنى اسم ما قبل « بل » ) مقصود نبوده بلكه از روى غفلت يا اشتباه صادر شده . مثلا مىخواست از اول بگويد « جاءنى زيد » ولى غافل شد يا سبق لسان شد و گفت « جاءنى عمرو » ؛ سپس با كلمهء « بل » تصحيح مىكند و مىگويد « بل زيد » . اين قسم ، مفيد حصر نيست يعنى دلالت ندارد