أصول الفقه ( شرح اصول فقه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٧٥

6 . واجب موسع و مضيق

فورى آن است كه تأخيرش ، از اول ازمنهء امكان ، جايز نباشد يعنى در اولين فرصت ممكن بايد اتيان شود . مانند ازالهء نجاست ، رد سلام ، امر به معروف و . . .

غير فورى آن است كه تأخيرش ، از اول ازمنهء امكان ، جايز باشد . مثل : نماز بر ميت ، قضاى نمازها و روزه‌ها ، اداى زكات و خمس .

اما واجب موقت عبارت است از واجبى كه در دين اسلام وقت خاصى براى او منظور شده . مثل نمازهاى يوميّه و حج خانه خدا و روزه و . . .

در واجب موقت ، در دو مقام بحث مىشود :

1 . مقام ثبوت و احتمالات .

2 . مقام اثبات و دلالت دليل .

اما به حسب مقام ثبوت : سه صورت در آن متصور است :

1 . مقدار زمانى كه شرع مقدس براى آن عمل معين نموده ، به مراتب كمتر باشد از مقدار زمانى كه انجام عمل طول مىكشد . مثلا انجام عمل 5 ساعت طول مىكشد ولى شارع 1 ساعت براى آن تعيين كرده .

2 . مقدار زمانى كه شرع مقدس براى آن اختصاص داده ، مساوى باشد با مقدار زمانى كه اتيان به واجب طول مىكشد . مثلا 5 ساعت - 5 ساعت .

3 . مقدار زمانى كه شارع براى آن معين نموده به مراتب بيشتر از مقدار زمانى است كه انجام عمل طول مىكشد . مثلا انجام عمل 1 ساعت طول مىكشد ولى شارع 5 ساعت وقت معين نموده .

اما به حسب مقام اثبات : احتمال اول ، محال است و از مولاى حكيم صادر نمىشود چون مستلزم تكليف به محال است . احتمال دوم ، عند جميع الاصوليين ، هم ممكن است و هم واقع شده و نامش هم واجب مضيق است . مثل صوم ماه رمضان كه وقتش از اول طلوع فجر تا غروب است و فعل آن‌هم همين مقدار طول مىكشد . و احتمال سوم ، نامش واجب موسع است چون وقت توسعه دارد و مكلف در وسعت است . مانند نماز يوميّه ، نماز آيات و . . .

حال ، اين قسم مورد اختلاف است كه آيا مثل احتمال اول ممتنع است يا مثل