التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٦

بخش شناخت ظاء و تشخيص آن از ضاد در كلمات قرآن كريم

كلمه « اللّفظ » كه به معناى كلام و سخن است ، فقط يك بار در قرآن كريم آمده است : ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ ( ق ، آيهء 18 ) .

( الايقاظ ) : به معناى بيدارى و متضاد كلمهء « غفلت » و « خواب » است و فقط يك مورد در قرآن آمده است : وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً ( كهف ، آيهء 18 ) « الفظّ » : گفته‌اند كه به معناى مرد بداخلاق است و يك بار در قرآن كريم آمده است :

وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا ( آل عمران ، آيهء 159 ) و شبيه آن كلمه « الفضّ » ، به معناى جدا شدن و متفرّق شدن است ، مانند اين آيات : لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ( آل عمران ، آيهء 159 ) و انْفَضُّوا إِلَيْها ( جمعه ، آيهء 11 ) . « 1 »

كلمه « الحظر » به معناى منع و حيازت است ؛ زيرا هر چه كه حيازت شود ، ديگران از آن منع مىشوند و دو جاى قرآن كريم آمده است : وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً ( إسراء ، آيهء 20 ) و كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ ( قمر ، آيهء 31 ) و شبيه آن كلمهء « الحضر » است ، به معناى حضور داشتن ، كه متضاد غايب بودن است . « 2 »

اكنون به بحث دربارهء كلمات ( ظهر و ظهيرها ) ؛ الظَّهِيرَةِ و ( ظهر الظهار ) مىپردازيم :

الظَّهِيرَةِ : يعنى شدت گرما ؛ مانند اين آيه شريفه : وَ حِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ ( نور ، آيهء 58 ) .

كلمه ( الانتظار ) گفته است كه در 14 جاى قرآن آمده است و در اين جا مىگويد كه ( الانظار ) به معناى تاخير است و به گفته ايشان مجموعا در 122 جاى قرآن آمده است ، امّا مجموع آياتى كه از ريشه ( النظر ) در آنها كلمه‌اى آمده است 129 جاى قرآن است ، يعنى 7 آيه بيش از گفته مولف . البته اين نياز به يك بحث طولانى دارد و آن اين است كه تفسير آنها متفاوت است و بيش از يك معنا در آنها احتمال دارد . ابو حيان ( البحر ، ج 8 ، ص 221 ) در تفسير اين آيه شريفه « انظرونا نقتبس من نوركم » ( حديد ، آيهء 13 ) مىگويد : اين به معناى منتظر باشيد يا به ما نگاه كنيد ؛ و نيز ( أنظرونا ) قرائت شده است ، يعنى به ما مهلت دهيد و از ما پيشى نگيريد . و شوكانى ( فتح القدير ، ج 5 ، ص 91 ) در تفسير آيه فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ ( ذاريات ، آيه 44 ) مىگويد : ينظرون به معناى ديدن با چشم و نيز به معناى انتظار وعده عذاب است . ( مفردات ، ماده نظر ، ص 758 ) . ( 1 ) در سورهء منافقين ، آيهء 7 نيز آمده است : حَتَّى يَنْفَضُّوا . ( 2 ) المفردات ، ص 175 .