التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٤

بخش شناخت ظاء و تشخيص آن از ضاد در كلمات قرآن كريم

كه اصل آن « مسست » است . شبيه اين كلمه « الضّلال » است كه به معناى گمراهى و ضد هدايت مىباشد ؛ مثل اين آيه شريفه : وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ( انعام ، آيهء 24 ) و نيز به معناى باطل و ناپديد شدن است ؛ مانند : أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ ( سجده ، آيهء 10 ) ؛ يعنى ناپديد شديم .

كلمه ( الانتظار ) به معناى انتظار كشيدن است و چهارده مورد در قرآن كريم آمده است .

و امّا كلمه « الظّلال » كه جمع كلمهء ظلّ به معناى سايه است ، مانند ظلّ الشجرة ؛ يعنى سايهء درخت ، مىگويند سايهء اول روز ؛ زيرا اگر سايه بر گردد به آن « فىء » مىگويند « 1 » .

مشتقات اين كلمه در 22 جاى قرآن آمده است ، مانند : مَدَّ الظِّلَّ ( فرقان ، آيهء 48 ) ؛ وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ ( اعراف ، آيهء 160 ) ؛ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ ( نحل ، آيهء 48 ) ؛ فِي ظُلَلٍ ( بقره ، آيهء 210 ) و مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ ( زمر ، آيهء 16 ) و كلمهء الظُّلَّةِ قبلا بيان شد و جمع آن « ظلل و ظلال » است . « 2 »

« الحفظ » به معناى ضد نسيان و فراموشى است ، مانند : عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ ( هود ، آيهء 57 ؛ حافِظاتٌ ( نساء ، آيهء 34 ) ؛ حَفَظَةً ( انعام ، آيهء 61 ) ؛ مَحْفُوظٍ ( بروج ، آيهء 22 ) و يَحْفَظُونَهُ ( رعد ، آيهء 11 ) . مشتقات اين كلمه 42 بار در قرآن كريم آمده است . « 3 »

( الظمأ ) : به معناى عطش است و در سه جاى قرآن كريم آمده است لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ ( برائت ، آيهء 120 ) ؛ تَظْمَؤُا ( طه ، آيهء 119 ) و الظَّمْآنُ ( نور ، آيهء 39 ) .

( 1 ) در اللسان آمده است : الظل : سايهء مانع بين تو و خورشيد است و گفته‌اند كه آن سايه اول روز تا . هنگام زوال است و هنگامى كه سايه برگردد به آن « فىء » مىگويند ؛ نيز ر . ك المفردات ، ص 469 . ( 2 ) در اللطائف ، ص 234 آمده است : الظل در 22 جاى قرآن آمده است و در تحقيق آن آمده است « در 34 جاى قرآن آمده است » ، ولى صحيح همان است كه ابن جزرى گفته است و قسطلانى نيز از او پيروى كرده است . ابن جزرى مىگويد : الظله و مشتقات آن نه مورد و ( الظلّ ) 22 مورد در قرآن آمده است . ( 3 ) در تمامى نسخه‌هاى كتاب و شرح زكريا و القارى ، ص 38 و اللطائف ، ص 434 چنين آمده است ، اما محققان اللطائف گفته‌اند كه در 44 مورد آمده است كه در المعجم المفهرس نيز چنين است .