التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٣

بخش شناخت ظاء و تشخيص آن از ضاد در كلمات قرآن كريم

قرائت كرده‌اند ، ولى بقيه آن را با ضاد به معناى بخيل قرائت كرده‌اند . « 1 »

( الظعن ) : به معناى سفر و كوچ است . ظعن ؛ يعنى كوچ كرد ، به مسافرت رفت ، فقط يك مورد در قرآن كريم آمده است : يَوْمَ ظَعْنِكُمْ ( نحل ، آيهء 80 ) .

امّا « النّظر » : به معناى نگاه كردن است ، مانند اين شعر مجنون :

نظرت كانّى من وراء زجاجة * الى الدّار من ماء الصّبابة أنظر

النّظير به معناى مثل و همانند است ، 86 مورد از اين ماده در قرآن كريم آمده است . « 2 » شبيه آن « النّضر » : به معناى حسن و نيكى است ، مانند اين حديث شريف :

( نضر الله امرءا سمع مقالتنا فوعاها و اداها كما سمعها ) « 3 » اين كلمه در سه جاى قرآن ذكر شده است : وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ ( قيامت ، آيهء 22 ) ؛ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً ( انسان ، آيه 11 ) و تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ ( مطففين ، آيهء 24 ) .

سخن دربارهء « الظّهيره » هنگام بحث در مورد « ظهر ، ظهيرها » خواهد آمد .

امّا « الظّله » : به معناى هر چيزى است كه سايه اندازد و در دو جاى قرآن كريم آمده است : كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ ( اعراف ، آيهء 171 ) و يَوْمِ الظُّلَّةِ ( شعراء ، آيهء 189 ) .

( ظللت ) : مانند ظلّ فلان يفعل كذا ؛ يعنى در روز به كارش ادامه دهد و مانند كان است ، نه كلمه از مشتقات آن در قرآن كريم آمده است : فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ ( حجر ، آيه 14 ) ؛ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا ( نحل ، آيه 58 ) و ( زخرف ، آيه 17 ) ؛ ظَلْتَ عَلَيْهِ ( طه ، آيهء 97 ) ؛ فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ ؛ فَنَظَلُّ لَها ( شعراء آيهء 4 و 71 ) ؛ لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ ( روم ، آيهء 51 ) ؛ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ ( شورى ، آيهء 33 ) و فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ ( واقعه ، آيهء 65 ) .

در « ظلت » و « فظلتم » يك لام آن به دليل تخفيف حذف شده است ، مثل « مست »

( 1 ) ر . ك : السبعة ، ص 673 ؛ الكشف ، ج 2 ، ص 364 ؛ النشر ، ج 2 ، ص 399 و البحر المحيط ج 8 ، ص 435 . ( 2 ) در اين باره سخن خواهيم گفت . ( 3 ) المسند ، ج 1 ، ص 437 ؛ ج 3 ، ص 225 ؛ ج 4 ، ص 80 ، 82 و جامع الاصول ، ج 8 ، ص 18 . حديث با روايت‌هاى مختلف در اين منابع آمده است .