التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ٢١٥

مرتبهء سوم -

مكّى در « الرعايه » مىگويد : مدغم‌ها بر سه قسم است : « 1 » 1 - جايى كه با عمل ادغام ، مدغم فزونى يابد ، مانند راء مشدّدى كه هنگام ادغام [ صفت ] تكرير آن مخفى مىشود . ادغام و تشديد ، سبب اين فزونى ( خفيف شدن تكرير ) است .

2 - ادغامى كه فزونى به همراه ندارد و آن ادغامى است كه تلفظ خفيف ، اظهار غنّه ، اطباق و استعلا با آن همراه نباشد ؛ مانند ياء در « ذرّيّة » ( بقره ، آيهء 266 ) و ياء و جيم در « لجّى » ( نور ، آيهء 40 ) . پس اين تشديدها غير از راء مشدّد است كه به دليل مخفى شدن « 2 » تكريرش ، فزونى دارد .

3 - ادغامى كه در آن ، مدغم ناقص آورده شود و اين نوع ادغام در مواردى است كه با ادغام ، غنّه ، اطباق يا استعلا ظاهر شود ؛ مانند مَنْ يُؤْمِنُ ( توبه ، آيهء 99 ) ؛ أَحَطْتُ ( نمل ، آيهء 22 ) و أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ « 3 » ( مرسلات ، آيهء 20 ) .

بنابراين ، اين مشدّدها غير از مشدّد قسم دوم است كه نقص و فزونى در ادغام وجود ندارد .

آن چه مكّى گفته است سخنى مبرهن و منسجم است و فايدهء آن در مواردى مانند اين قول خداوند ظاهر مىشود : إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ( بقره ، آيهء 173 ) ، پس تشديد راء رساتر از لام ، و لام رساتر از نون است . امّا اشكالى در جمع ميان دو قول هم نيست و فايدهء آن در مواردى از اين قبيل ظهور مىيابد : سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وَ لا تَعْزِمُوا ( بقره ، آيهء 235 ) .

گونه است كه در متن آمده است . در آيهء مورد استشهاد ، به دليل اشتباهى كه دارد اشكالاتى پيش مىآيد : پس تشديد در « ربّى » روى باء و در « صراط مستقيم » روى ميم است كه ادغام تنوين در ميم مع الغنه است . اما آن طور كه آيه در نسخ اصلى كتاب آمده ، دليلى بر مشدّد شدن واو وجود ندارد ، بلكه ادغام تنوين در واو در اين كلام خداوند است : إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَ كَذلِكَ ( بقره ، آيهء 142 و 143 ) . ( 1 ) الرعايه ، ص 229 . ( 2 ) عبارت « مخفى شدن » از نسخهء « س » افتاده است . ( 3 ) در نسخهء « ط » « نخلقكم » آمده است .