التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ١٩٦

فصل - تفاوت بلى و نعم

ردّ كلام منفى است كه قبلا آمده است ، « 1 » و سخن فرزندان آدم در « بلى » تمام مىگردد و « شهدنا » گفتار ملائكه است .

همچنين اكثر مفسران ، مانند مجاهد ، ضحاك و سدّى گفته‌اند : بنى آدم با گفتن « بلى » به بندگى اعتراف كردند . خداوند به ملائكه فرمود : شهادت دهيد ، ملائكه گفتند :

« شهدنا » . برخى گفته‌اند : وقف بر « شهدنا » مىباشد ، يعني آرى گواهى داديم كه تو پروردگار مايى ؛ اين بعيد است ، زيرا « أن » حرف نفى نيست [ تا ابتداى كلام واقع شود ] و [ اگر به آن ابتدا كنيم ] جمله ، ناصب هم ندارد ؛ زيرا « أن » متعلق به « شهدنا » يا « أشهدهم » است . « 2 »

5 . سورهء « نحل » دو موضع : وقف در مِنْ سُوءٍ بَلى ( آيهء 28 ) « 3 » از نظر دانى و مكّى وقف حسن است . مكّى گفته است : اين نظر نافع است ؛ زيرا « بلى » جواب جملهء نافيهء قبل است كه در آن ، كفّار گفتند : ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ يعنى ما ، در دنيا كار ناشايست و معصيت خدا را نمىكرديم . « 4 »

( 1 ) وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ ؛ و هنگامى كه پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذريّهء آنان را بر گرفت و ايشان را بر خودشان گواه ساخت كه پروردگار شما نيستم ؟ گفتند : چرا ، گواهى داديم ، تا مبادا روز قيامت بگوييد ما از اين [ امر ] غافل بوديم » . ( 2 ) ابن انبارى در ص 669 مىگويد : سجستانى گفت : بايد بر « شهدنا » وقف كرد امّا اين خطاست ، چون « أن » متعلق به كلام قبلى است ، مثل اين كه گفته شده : و أشهدهم على انفسهم لأن لا يقولوا : إنّا كنّا عن هذا غافلين . پس « لا » از كلام حذف شده و به « أن . . . » بسنده شده است . ( نحاس ، ص 343 ؛ مكّى ، ص 87 ؛ زكريا و أشمونى ، ص 153 و بحر المحيط ، ج 4 ، ص 420 ) . ( 3 ) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ؛ همانا كه فرشتگان جانشان را مىگيرند در حالى كه بر خود ستم كار بودند . پس ، از در تسليم در مىآيند [ و مىگويند : ] « ما هيچ كار بدى نمىكرديم » آرى ، خدا به آن چه كرديد داناست » . ( 4 ) ابن انبارى ، ص 748 مىگويد : كلام در « من سوء » تمام است . نحاس ، در ص 427 ، مىگويد : « از نظر اخفش جمله در « ما كنّا نعمل من سوء » تمام است و اين قول ابو حاتم و احمد بن جعفر است . امّا نزد نافع جمله در « ما كنّا نعمل من سوء بلى » تمام است . ابو جعفر [ نحاس ] گفته است : وقف بر