التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ١٤٠

لام

كه اين حروف را به نظم در آورده و در اوايل كلمات دو بيت قرار داده‌ام ( حروف غير مذكور در شعر اظهار مىشود ) « 1 » .

و اللام للتّعريف أدغمها : تنل * ثواب داء زانه ذو شفا

رماه سهم صائب لحظه * نائبة ظلم طبيب ضفا

مانند اين آيات شريفه : التُّرابِ ( نحل ، آيهء 59 ) ؛ الثَّوابِ ( آل عمران ، آيهء 195 ) ؛ الدَّارُ ( بقره ، آيهء 94 ) ؛ الزَّانِي ( نور ، آيهء 3 ) ؛ الذُّلِّ ( اسرا ، آيهء 24 ) ؛ الشَّرابُ ( كهف ، آيهء 29 ) ، الرَّحْمنِ ( فاتحه ، آيه 1 ) ؛ السَّماءِ ( بقره ، آيهء 19 ) ؛ الصِّراطَ ( فاتحه ، آيهء 6 ) ؛ اللَّيْلِ ( بقره ، آيهء 164 ) ؛ النَّارَ ( بقره ، آيه 24 ) ؛ الظَّالِمِ ( نساء ، آيهء 75 ) ؛ الطَّيْرِ ( بقره ، آيهء 260 ) و الضَّالِّينَ ( فاتحه ، آيهء 7 ) . « 2 »

اگر گفته شود : چرا لام ساكن در كلماتى ، مانند النَّارَ و النُّورِ ( بقره ، آيهء 257 ) و النَّاسِ ( بقره ، آيهء 8 ) ادغام شده است ، امّا در قُلْ نَعَمْ ( صافات ، آيهء 18 ) ادغام نشده است ، در حالى كه هر دو يكى هستند ؟ پاسخ اين است : چون فعل « قل » معتل است و عين الفعل آن حذف شده است ، و حرف ديگرى از آن حذف نمىشود تا فقط يك حرف از آن باقى بماند ، در حالى كه در كلماتى ، مانند « النّور » لام مبنى بر سكون است ، و چيزى از آن حذف يا اعلال نمىشود ، پس ادغام صورت مىگيرد . به همين دليل كسائى و موافقان او لام را در « هل » و « بل » در مانند اين آيات ادغام كرده‌اند ، هَلْ تَعْلَمُ ( مريم ، آيهء 65 ) و بَلْ نَحْنُ ( واقعه ، آيهء 67 ) ، اما در قُلْ نَعَمْ و قُلْ تَعالَوْا ( انعام ، آيهء 151 ) ادغام نكرده‌اند . « 3 »

اگر گفته شود : ادغام قُلْ رَبِّ ( مؤمنون ، آيهء 93 ) اجماعى است ، در حالى كه نبايد

( 1 ) . مطالب داخل پرانتز از نسخهء « س » افتاده است ، ولى در نسخه‌هاى « ط » و « د » موجود است . ( 2 ) . ر . ك : به ادغام لام در الكتاب ، ج 2 ، ص 416 ؛ المقتضب ، ج 1 ، ص 213 ؛ الوجيز فى علم التعريف ، ص 65 و شرح المفصل ، ج 10 ، ص 141 . ( 3 ) . ر . ك : الكشف ، ج 1 ، ص 153 و النشر ، ج 2 ، ص 6 .