التمهيد في علم التجويد ( در آمدى بر علم تجويد ) ( فارسى ) — الصفحة ١٢٩

ضاد

اطباق ، استعلا و استطاله است . « 1 »

گفتنى است براى زبان ، حرفى مشكل‌تر از ضاد نيست و مردم در تلفظ آن نسبت به يك ديگر متفاوت‌اند ، بعضى از مردم آن را كاملا به صورت ظاء تلفظ مىكنند ( بيش‌تر شامىها و بعضى از مردم مشرق زمين « 2 » ) ، زيرا با ظاء در تمامى صفات مشترك است امّا علاوه بر صفات مشترك داراى صفت استطاله است ، و اگر صفت استطاله و اختلاف مخرج آن دو نبود ، به ظاء تبديل مىشد .

تلفظ كلام خداوند به اين صورت [ به صورت ظاء . م ] جايز نيست ؛ زيرا معناى آن با مراد خداوند متعال مخالف است ؛ چون اگر الضَّالِّينَ را با ظاء تلفظ كنيم ، معناى آن « ماندگاران » مىشود و اين خلاف مراد خداوند است و نماز را باطل مىكند ، در حالى كه معناى ضلال با ضاد ضد هدايت است ؛ مانند ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ ( اسراء ، آيهء 67 ) و وَ لَا الضَّالِّينَ ( فاتحه ، آيهء 7 ) و مانند آن . ولى ظَلَّ با ظاء به معناى دوام و ماندگارى است ؛ مانند ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا « 3 » ( نحل ، آيهء 58 ) . كسى كه ضاد را ظاء تلفظ مىكند ، مانند كسى است كه سين را صاد تلفظ مىكند ؛ مانند أَسَرُّوا النَّجْوَى ( انبيا ، آيهء 3 ) و أَصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوا ( نوح ، آيهء 7 ) . اوّلى از ريشهء « سرّ » و دوّمى از « اصرار » است . « 4 »

( 1 ) . تلفظ ضاد نزد عرب زبانان با توصيف دانشمندان زبان شناسى تفاوت دارد ، هم چنان كه توليد صداى آن در بين مردم نيز متفاوت است ، اكثر عرب‌ها آن را مثل دال تفخيم شده و درشت تلفظ مىكنند ؛ يعنى صدايى دندانى - لثه‌اى ، داراى شدت ، جهر و اطباق . اين حرف از نظر صفت و مخرج با توصيف آواشناسى اختلاف دارد ، همانطور كه بعضى از مناطق عربى آن را ظاء يا شبيه به آن تلفظ مىكنند و مؤلف به اين دو نوع تلفظ ضاد در زمان خود - كه قبل از او نيز وجود داشته - اشاره كرده است . براى توضيحات بيشتر ر . ك : شرح المفصل ، ج 10 ، ص 127 ؛ الوجيز ، ص 185 و الاصوات ، ص 46 ، 82 . ( 2 ) . امروزه اين تلفظ در بيش‌تر كشورهاى خليج [ فارس ] و شبه جزيره عربستان و بعضى جاهاى ديگر شايع است . ( 3 ) . در نسخهء « ط » « و هو كظيم » اضافه شده است . ( 4 ) . التحديد ، ص 109 .