البدء والتاريخ ( آفرينش وتاريخ ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٤٩

[ مناظرهء نظّام و هشام بن الحكم ]

نظام از هشام پرسيد : از چه روى بر آنى كه روح چون كاربرد جسد را پايان دهد ، باز مىگردد ، و فى نفسه ، اشخاص و اشكال را ، به نيروى روحى ، ادراك مىكند ؟

هشام گفت : زيرا روح جسم نيست تا تضاد در آن راه يابد ، تضادى كه يكى از دو سوى آن ادراك را زايل مىكند كه همان سكون باشد .

نظام گفت : پس اگر ، به گفتهء تو ، جسم نيست و تضاد در آن راه ندارد ، پس چيزى را كه در حضور او نيست چگونه ادراك مىكند ؟

هشام گفت : به نيروى انبساط و بر شدن آن بر سترات ( پنهانيها ) و اينكه اين نيرو اشياء را توهّما و تقديرا ، جدا جدا ، اگر وجود داشته باشند ، ادراك نمىكند ، بلكه از طريق لمس و حس ، با هم ، ادراك مىكند .

نظام گفت : آيا توهّم و تقدير ، موجب ايجاد شىء و حضور آن مىشود ؟

هشام گفت : اگر منظور تو چيزى است كه موجب مشاهده است - و آن را اگر چه توصيف كنى باز ادراك است - آرى .

نظّام گفت : اگر موجب ايجاد شىء و حضور آن مىشود ، اگر چه آن را توصيف كنى ادراك است ، پس چرا نيازمند آلت حسّ است براى ادراك ؟

هشام گفت : آرى ، تا ادراك مائيّت و ادراك صفت ، در وهم و تقدير و در مشاهده و عيان ، جمعا براى او حاصل شود .

نظّام گفت : چرا نيازمند اين باشد ، با اينكه او بدون آلت حس ، ادراك چيزى را كه دريافته است طلب مىكند ؟

هشام گفت : تا هيأت ماهيّت آن را در اعلان به توصيف ، بداند . و هيأت چنان كه دانسته است در ضمير است توهّما و تقديرا .

نظّام گفت : آيا علم او به ماهيّت چيزى بر علم ما فى الضمير او مىافزايد ؟

هشام گفت : آرى . مىافزايد . زيرا ادراك به حواس ، اوّلى است و ادراك به توهّم ثانوى . زيرا كسى كه طولى را هرگز نديده است آن را توهم نمىتواند بكند تا آنگاه كه در ضمير او متصور شود . پس آنگاه كه آن را ديد و بعد از نظرش غايب شد ، در ضمير او حاضر است و قائم بر ادراك روح است آنگاه كه استعمال حواس را ترك كند [ 1 ] .

[ 1 ] گويا متن افتادگى دارد .