البدء والتاريخ ( آفرينش وتاريخ ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٣٨

در ياد كرد آنچه در اخبار در اين باره آمده است

مؤمن پرنده‌اى است كه از درخت بهشت مىآويزد تا آنگاه كه خداى تعالى او را به پيكرش باز گرداند روز رستاخيز . » و از عبد الله بن عمر روايت شده است كه ارواح مؤمنان در پرندگانى است به مانند زرازير و زرازير جمع زرزور ( سار ) است ، كه با يك ديگر آشنايى مىدهند و روزى از ميوه‌هاى بهشت دارند . و از سلمان فارسى روايت شده است كه گفت :

« جانها ( ارواح ) لشكرهايى از لشكرهاى خدايند ، پس آنها كه از براى خدا باشند با يك ديگر الفت دارند و آنها كه از براى جز اوست اختلاف دارند . » و از ابو زبير از جابر روايت شده است كه گفت ما در اين سخن مىگفتيم كه هيچ كس ، پيش از رستاخيز ، با پيكرش به درون بهشت يا دوزخ در نمىآيد ، بلكه آنچه هست ارواحى است كه يا در عليين است يا در سجّين ، پس آنگاه كه نفوس به يك ديگر در پيوندد و هر كه در گور است برانگيخته گردد ، بازگشت ارواح و اجساد به بهشت و دوزخ خواهد بود . و از كلبى از ابو صالح از ابن عباس ( رض ) در اين سخن خداى كه « و مىآفرينيم شما را در آنچه شما نمىدانيد » ( 56 : 61 ) روايت شده است كه گفت : در پرندهء سياهى از دوزخ . و خيثمة بن سليمان قرشى در طرابلس بر من قرائت كرد از عبد الجبّار بن العلاء از سفيان ثورى از فرات بن الفرات از ابو طفيل از على ( ع ) كه گفت : « دو درّه شكافته شده است درّهء احقاف و درّه‌اى در حضرموت كه آن را برهوت مىخوانند كه نشيمن ارواح كافران است . » و سفيان از ابان بن تغلب از مردى روايت كرد كه گفت : شبى در برهوت خفتم و چنان مىنمود كه گويى حشر ارواح مردمان است و آنان مىگفتند : « اى دومه ! اى دومه ! » و گفت از يكى از اهل كتاب شنيدم كه دومه فرشتهء موكل بر ارواح كافران است .

و از ابو امامه روايت شده است كه گفت : ارواح مؤمنان در بيت المقدس گرد مىآيند . و پيامبر ( ص ) كشته‌شدگان بدر را در چاه آواز داد . گفتند : آيا كسانى را آواز مىدهى كه مرده‌اند ؟

گفت : « شما شنواتر از ايشان نيستيد . امّا آنها نمىتوانند پاسخ مرا بدهند . » و پيامبر ( ص ) گفت : شكستن استخوان مؤمن مرده ، همچون شكستن استخوان اوست به هنگام زندگى .

و در غزوه‌هاى مسلمانان ، از اخبار متواتر است كه چون يكى از كافران كشته مىشد ، مىگفتند : خداى روحش را شتابان به دوزخ برد . و چون مؤمنى شهيد مىشد مىگفتند :

خداى شتابان روح او را به بهشت برد . و ابان از عباس از انس ( رض ) روايت كرد كه پيامبر ( ص ) گفت : اعمال شما را بر نزديكانتان عرضه مىدارند ، اگر اعمال شما نيك باشد آنان شاد مىشوند و اگر بد باشد آن را ناخوش مىدارند . و روح مؤمن ، ارواح مؤمنان را ديدار مىكند و مىگويند : اين دوست را رها كنيد تا بياسايد كه از رنجى سخت به در آمده است . سپس مىپرسند كه فلان مرد چه كرد و فلان زن چه كرد ؟ آيا فلان مرد ازدواج كرد يا فلان زن ازدواج كرد ؟ پس اگر بگويد او قبل از من درگذشته است آيا نزد شما نيامده