البدء والتاريخ ( آفرينش وتاريخ ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٢٦
در ياد كرد آنچه اهل اسلام از پيشينگان در اين باب نقل كرده‌اند
اين است مجموعهء آنچه افلوطرخس از اقاويل فلاسفه در باب مبادى نقل كرده است .
و ايّوب الرهاوى در « كتاب التفسير » عقيده دارد كه مبادى عبارتند از عناصر مفرده ، يعنى : گرمى و سردى و ترى و خشكى . پس از تركيب گرما و خشكى ، آتش تكوين يافته و از تركيب سردى و ترى [ 1 ] هوا تكوين يافته و از تركيب سردى و ترى آب تكوين يافته و از تركيب سردى و خشكى خاك تكوين يافته و اين عناصر مركبه حاصل شده است و آنگاه از تركيب اين عناصر مركبه جانور و گياه به وجود آمده است .
در ياد كرد آنچه اهل اسلام از پيشينگان در اين باب نقل كرده‌اند
در ياد كرد آنچه اهل اسلام از پيشينگان در اين باب نقل كرده‌اند
زرقان در « كتاب المقالات » خويش حكايت كرده است كه ارسطاطاليس قايل است به هيولايى قديم و نيرويى كه پيوسته همراه اوست و جوهرى كه پذيراى اعراض است . و او عقيده دارد كه هيولى نيرو ( قوه ) را به جنبش درآورده و از آن سردى به وجود آمده است . سپس ديگر باره آن را به جنبش درآورده است و از آن گرمى حادث شده است و آنگاه ، جوهر ، پذيراى اين دو گرديده است . و گويد : ارسطاطاليس ، كيفيت احداث حركت به وسيلهء هيولى را تشبيه كرده است به احداث فعل توسط انسان ، كه انسان در آغاز فاعل اين فعل نبود . و فعل عرض است و چيزى است جز انسان . همچنين هيولى اعراضى را ايجاد كرده است كه آن اعراض غير از اوست . و نمىتوان گفت چگونه آن را احداث كرده است ، همان‌گونه كه نمىتوان گفت اين حركت از انسان چگونه حاصل شد ؟
و از جالينوس حكايت كرده است ، كه او قايل به طبايع اربعه بوده است و عقيده داشته است كه جهان پيوسته از اين چهار تهى نيست . و [ زرقان ] گويد : و ديگر فلاسفه قايل به طبايع اربعه‌اند و پنجمينى نيز با آنها كه خلاف آنهاست . و اگر آن پنجمين نبود ، طبايع ، با تضادّى كه در ذات آنهاست ، ائتلاف حاصل نمىكردند .
و [ زرقان ] گويد كه هرمس عقيده‌اى شبيه همين عقيدهء فلاسفه دارد و ثابت كرده است كه جهان بىجنبش بوده است و سپس جنبش آغاز كرده است . و جنبش معنايى است و آن عبارت است از زوال و انتقال . و سكون ، فعل نيست .
و [ زرقان ] گويد : بلعم بن باعورا گفته است : جهان قديم است و مدبّرى دارد كه
[ 1 ] چنين است در متن و ظاهرا : از تركيب گرمى و ترى .