مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٣
1 . كتاب الانسان الكامل
يادداشت‌هاى مقدّمه و رسالهء
I
) و قسمتى جداگانه را تشكيل مىدهد ، ديگر نسخه‌هاى خطّى را مىتوان به طريق ذيل دسته‌بندى كرد :
1 - نسخه‌هاى
W
و
I
بسيار مشابه هم مىباشند . اختلافات احيانى نسخهء
W
با نسخهء شهيد على پاشا
) i (
، در مواردى كه نسخهء
I
نزديك به ساير نسخه‌هاست ، را مىتوان ناشى از خطاهاى كاتب دانست .
2 - نسخهء
S
و
L
به هم نزديك هستند و نيز نسخهء
N
( نخجوانى )
نسخهء
R
( جان ريلندز ) متنى نزديك دارد ، ولى در آن رسالهء دوم به جاى رسالهء
X
آمده است . و نزديك به اجزاى رسالهء
O
مىباشد .
ما نگارش‌هاى
S
و
W
را در مورد رساله‌هاى
I - IIVX
ذكر كرديم و
R
و
W
را براى رساله‌هاى
IIIVX - IIXX
( آنجا كه رسالهء
W
افتادگى دارد رسالهء
I
تفاوت‌هاى قابل ذكرى با نسخهء
R
ندارد ، ازين‌رو آن را ناديده گرفتيم ) . صورت‌هاى مختلف رساله‌هاى نسخهء
N
را ذكر كرديم ، همچنين صورت‌هاى مختلف رسالهء
V
نسخهء
T
را كه چاپ آن بر مبناى نسخه‌هاى بيشترى انجام شده است .
به طور كلّى و صرف‌نظر از نسخه
T
، متن انسان داراى انسجام است . و نسخه‌بدل‌هايش چندان اهميّت ندارد . وقتى يك رسالهء واحد در درون مجموعه‌هاى ديگر درج شود ، اين اختلاف نسخه‌ها بسيار مىشود و همين امر اهميّت نسبى تعليقات ما را روشن مىكند .
به‌طور كلّى كتاب انسان را مىتوان شرح و بسط كتاب مقصد به شمار آورد . اين حكم در مورد مقدّمه به ويژه مصداق دارد . به استثناى بند 1 كه اصالت دارد ( ولى مشابه پاراگراف مربوط در مقصد است ) ، پنج فصل كه آن را تشكيل مىدهد ، در « مقدّمهء » مقصد نيز يافت مىشود ، و اگر بهتر بگوييم در آغاز آن آمده است . فصل 2 - فصل 3 بسط يافته و آغاز فصل 4 . فصل 3 - دنبالهء فصل 4 ، كه قسمتى از آن بسط و شرح يافته است . فصل 4 - فصل 5 . فصل 5 - فصل 7 خلاصه شده .
بين برخى از قسمت‌هاى مقصد و برخى از رساله‌هاى انسان تواردهايى وجود دارد ، ولى تطابق آن‌ها به ندرت در ظواهر و الفاظ است . از جانب ديگر ، موارد تطابق مشابهى را مىتوان با زبدة در آن مشاهده كرد .
دو مجموعهء ديگر شامل قسمت عمدهء رساله‌هايى يكسان مىباشند . انشاى آن‌ها گاهى با هم تفاوت دارد . با اين وصف ، در برخى از موارد ممكن است كه متن واحدى ترتيب داد . مع‌الوصف