مجموعه رسائل ( كتاب الإنسان الكامل ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٦
فصل پنجم در بيان آنكه خدا به ذات با همه چيز است
ذات خداى تعالى ، و ذات خداى تعالى به‌غايت لطيف لطيف لطيف است ، لطافت بىنهايت است ، و بيرون از حدّ وصف و فهم است .
( 15 ) چون اين مقدّمات معلوم كردى ، اكنون بدانكه هيچ ذرّه‌ئى از ذرّات عالم ملك نيست كه عالم ملكوت به ذات با آن نيست ، و برآن محيط نيست ؛ و هيچ ذرّه‌اى از ذرّات عالم ملك و عالم ملكوت نيست كه عالم جبروت به ذات با آن نيست ، و برآن محيط نيست ؛ و هيچ ذرّه‌ئى از ذرّات عالم ملك و عالم ملكوت و عالم جبروت نيست كه خداى تعالى به ذات با آن نيست ، و برآن محيط نيست ، و از آن آگاه نيست : « أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ » . هم به ذات محيط است و هم به‌علم محيط است و « أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً » .
( 16 ) اى درويش ! احاطت جسمى ديگر است . و احاطت روحى ديگر است ؛ و احاطت جسمى احاطت مجازى است ، و احاطت روحى احاطت حقيقى است . احاطت جسمى همچون احاطت افلاك است مر يكديگر را ، و احاطت روحى همچون احاطت روح آدمى است مر جسم خود را ، هيچ ذرّه‌ئى از ذرّات جسم نيست كه روح به ذات با آن نيست ، و برآن محيط نيست .
( 17 ) تا سخن دراز نشود و از مقصود بازنمانيم 375 ، غرض ما ازين سخن‌ها آن بود كه تو را به يقين معلوم شود كه خداى تعالى به ذات با همه است . و از همه آگاه است ، هيچ ذرّه‌ئى از ذرات عالم ملك ، و عالم ملكوت ، و عالم جبروت نيست كه خداى تعالى به ذات با آن نيست ، و برآن محيط نيست ، و از آن آگاه نيست . اين است معنى « وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ . » * با اين يك كلمه مىبايست كه جمله اهل عالم به محمّد ايمان آوردندى ، امّا از آن ايمان نياوردند ، كه معنى « وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » * درنيافتند . پيدا باشد كه در عالم چند كس معنى « وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » * دريافته باشند .
( 18 ) اى درويش ! لطيف مطلق محيط مطلق باشد ، و محيط مطلق خبير مطلق بود ، يعنى لطيف حقيقى محيط حقيقى باشد ، و محيط حقيقى خبير حقيقى بود ، از جهت آنكه هر چند لطافت زياده بود ، احاطت بيشتر باشد . و اگر كسى اين معنى را درنيافته باشد ، ازين آيت چه فهم كند : « وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ، و ازين حديث چه معلوم كند كه
« كنت له سمعا و بصرا و يدا و لسانا بى يسمع و بى يبصر و بى يبطش و بى ينطق »
. ( 19 ) اى درويش ! حضرت عزت تمامت مخلوقات به‌غايت نزديك است ، و از تو به