مرآة البلدان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٦٧١

ذكر مجملى از احوالات اسحاق خان

خلاصه به جهت انجام اين مقصود وجهى معتدبه اسحاق خان از نجفقلى خان دريافت كرده به تربت آمده به‌جاى كاروانسرا قلعه‌اى مربع بساخت . و در ميان ملازمان نجفقلى خان نفاق انداخته تخم عداوت او را در دل ايشان كاشت تا لابد يك نفر از ايشان او را مقتول نمود و پسرهاى او براى اين‌كه به روز پدر گرفتار نشوند فرار كردند . و نفاق هرچه در طايفهء قراتاتار زياد شد موجب ازدياد شوكت اسحاق خان گرديد .

زيرا كه هركس مقهور قدرت ديگرى مىشد ، پناه به اسحاق خان مىآورد .

تا آن‌كه زادهءشبان به جهت حزم و تدبير يكى از رجال مقتدر خراسان گرديد و از افغانستان نيز به او كمك و امداد رسيد و كمال خوش‌رفتارى او با زيردستان و آسايش تبعهء او مايهء توسعهء متصرفات او مىشد و احدى را ممكن نبود كه اجحافى نسبت به تابعين او نمايد . پيوسته در رفاهيت تبعهء خود مىكوشيد و آنى به غفلت نمىگذراند و كار او بالا گرفته بود .

چنان‌كه يك نفر از سياحان فرنگ نوشته است ، قبل از استيلاى مرحوم آقا محمد شاه بر خراسان ، وسعت متصرفات اسحاق خان از طرف شمال تا دروازه‌هاى شهر مشهد زياده از صد ميل بوده و از جانب جنوب تا كوه قاف را در تصرف داشت و ماليات گزافى مىگرفت و شش هزار نفر استعداد عسكريهء او بود و همسران او از او انديشه مىنمودند و تدابير او را منتج نتايج مفيده مىديدند . و او علاوه بر مالياتى كه مىگرفت هم منافع زراعتى داشت از ملكهائى كه زرخريد او بود و هم مداخل تجارتى . چه پوليتيك و قواعد تجارتى را نيز نيكو مىدانست و به كار داشت . و كليهء منافع و فايدهء او در سال صد هزار تومان بود : سى هزار تومان از تجارت و سى هزار تومان از زراعت و چهل هزار تومان از رعيت مىگرفت . و سيصد نفر شتر داشت كه به كاروانها كرايه داده ميانهء هندوستان و ايران حمل مال التجاره مىنمودند و از ميوه‌جات خشك و ساير متصرفات محصولات خود به ممالك خارجه مىفرستاد و در عوض امتعه و مال التجاره به متصرفات خود داخل مىنمود . از اينها گذشته زياد طالب علم بود و از ادبيات عربيه و فارسيه بهره‌ور و از تاريخ طوايف همجوار باخبر بود و از كسب اطلاعات هرگز خود را فارغ نمىساخت .

بعد از درگذشتن رئيس طايفهء قراتاتار ، دختر او را در حبالهء مزاوجت خود درآورده چند طفل از او داشت و در تربيت اطفال خود به وجه اكمل