مرآة البلدان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٦٠٥

نقل از سفرنامهء مسيو فلاندن « 4 » فرانسوى متعلق به تبريز

شاه اسماعيل از اردبيل محل توطن خود خروج نموده بيرقى كه عليا ولى الله در او نقش بوده در مملكتى كه امير تيمور آن را داير نموده بود افراشت و شهر تبريز را پاىتخت خود نمود و به عنوان اين‌كه پادشاه طبقهء اهل تشيع هستم خود را جلوه داد . و طايفهء عثمانى كه ابتدا به او گرويده و شيعه شده بودند او را همراهى كردند و هنوز بقيه‌اى از آنها در آذربايجان هست كه معروف به « قزلباش » اند . رئيس اين طايفه ايشان را به اين جهت به اين اسم موسوم نموده كه براى امتياز ، كلاه قرمزى به سر مىنهادند . شاه اسماعيل با سلطان سليم - كه با قشون بسيار از اسلامبول محض مدافعه و انتقام لواى خليفهء ثانى آمده بود - جنگ جهاد كرد .

ولى سلطان سليم ظفر يافت و سه هزار خانواده از صنعتكاران آذربايجان را كوچانيده به آناتولى برده در آنجا ساكن كرد و تبريز به تصرف عثمانى درآمد . بعد پادشاه ايران آن را بازپس گرفت . مجددا سلطان عثمانى آن را متصرف شد و تاراج كرد و به آتش فنا بسوزانيد و با خاك يكسان كرد و چنان‌كه سابق ذكر شد اين كشمكش بود تا در سنهء هزار و دوازده هجرى مطابق هزار و ششصد و سهء مسيحى شاه عباس بزرگ آن را از تصرف عثمانى بيرون آورد و از آن وقت ديگر در تصرف ايران است . چون از عظمت تبريز كاسته شد و از درجهء پاىتختى افتاد ، صفويه اول پاىتخت خود قزوين را قرار دادند و بعد از قزوين به اصفهان نقل كردند و اصفهان تا اين اواخر پاىتخت بود . و اگرچه از آن زمان تبريز در ممالك ايران اول درجه نبوده ولى درجهء دويم را هيچ‌وقت فاقد نبوده است . و چون مركز مملكتى است كه بزرگتر و بامكنت‌ترين ممالك ايران است و با سرحد روس و عثمانى نزديك مىباشد لهذا مقر يكى از حكمرانيهاى بزرگ ايران خواهد بود . در تحت سلطنت اعلى حضرت فتحعلى شاه ولد او عباس ميرزا ولىعهد اردوى كل خود را در تبريز قرار داده بود . از توطن طوايف عثمانى موسوم به « قزلباش » در حول‌وحوش تبريز و اجتماع فرق مختلفه در آن ، زبانى در اين شهر تركيب يافته كه اشتقاق آن از لغت جغتائى و زبان تركمانى و تركى است كه در اسلامبول و آناتولى معمول است و به اين زبان تا تهران تكلم مىكنند و در آنجا مخلوط به فارسى مىشود » . انتهى كلام مسيو فلاندن .