مرآة البلدان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٩١

در ذم بغداد

تطويلى دارد . و از بغداد تا ديگر بلاد عراق مسافت از اين قرار است :

تا انبار يازده فرسنگ ، تا بصره هفتاد فرسنگ ، تا بعقوبا هشت فرسنگ ، تا حديبيه پنجاه و هشت فرسنگ ، تا حلوان سى و پنج فرسنگ ، تا سامره بيست و دو فرسنگ ، تا كوفه بيست و چهار فرسنگ ، تا نعمانيه هشت فرسنگ ، تا دجيل ده فرسنگ . و در اين وقت حقوق ديوانى آن به تمغا مقرر است و تقريبا هشتاد تومان مىباشد و شعراى عرب و عجم در حق بغداد اشعار زياد گفته‌اند و من گفته‌ام ، رباعى :

بغداد خوش است ليكن از بهر كسى * كاو را به مراد دل بود دسترسى

با همنفسى به سر برد عمر عزيز * ضايع نگذارد از جوانى نفسى

مؤلف گويد بغداد از شهرهاى بسيار معروف عراق عرب و پايتخت ايالتى است كه به‌همين اسم موسوم است . در هزار و ششصد و پنجاه هزار ذرعى سمت جنوب مشرقى اسلامبول و در ششصد و پنجاه هزار ذرعى طرف جنوب غربى طهران واقع است . مكانت شهر بغداد را هيچيك از شهرهاى عراقين ندارند . روح و هوا و نزهت و صفاى آن معروف و موصوف اكابر دانشمندان است . انورى گويد :

خوشا نواحى بغداد و جاى فضل و هنر * كه كس نشان ندهد در جهان چنان كشور

كنار دجله ز تركان سيم تن خلخ * ميان رحبه ز خوبان سرو قد كشمر

قاضى ابو الحسن على بن عبد العزيز جرجانى گويد :

سقا جانبى بغداد كل غمامة * يحاكى دموع المستهام هموعها

معاهد من غزلان انس تحالفت * لواحظها ان لا يداوى صريعها

فكل ليالى عيشها ز من الصبى * و كل فصول الدهر فيها ربيعها

و بهترين خيرات و محسنات اين شهر ، دجله است كه فرنگيها آن را « تيگر » و « تيگريس » « 4 » مىنامند و از وسط اين شهر مىگذرد . سرچشمه و منبع اين رودخانه جبال ارمينيه و تخمينا به مسافت پانزده ميل در جنوب منبع فرات است و ممر و مجراى او همه‌جا از جانب شرقى فرات و در قورنه پنجاه ميل بالاى بصره به فرات وصل مىشود و مصب او خليج فارس و قدما دجله را به واسطهء شدت جريان آب او « تير » مىناميده‌اند .

و در تواريخ از اين رودخانه ذكر بسيار است و از انهار نامى دنياست

( 4 ) - Tigre - tigris