مرآة البلدان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٦
شرح منقول از كتاب مستطاب سفرنامهء گيلان
امواج دريا از مشرق به مغرب كه بر فرض اگر مخرج تحتانى صحت داشت مدخل آبهاى بحر خزر به درياى سياه از طرف مشرق بود . و مىگفته‌اند كه اين ميل امواج از مشرق به مغرب و به بغاز اسلامبول و درياى مرمرا و نيز زيادتى انقلاب كه مخصوص درياى سياه است به‌همين جهت است . مخرج ثانى را مىگفته‌اند در زير تمام مملكت ايران به مسافت چهارصد فرسخ مخرج و راهى است كه آب بحر خزر از آن راه به خليج فارس مىرود و از آنجا به درياى هندوستان اتصال مىيابد . دلايلى كه براى فقرهء اخيره اقامه مىكردند يكى اين بود كه مملكت ايران كه از اغلب ممالك روى زمين هوايش خشك‌تر است و استعداد بارانى آن كمتر ، چگونه مىشود كه در هر نقطه‌اى كه چاهى حفر كنند فورا آب بيرون آيد ؟
دليل ديگر آن‌كه آبهاى چاهها چرا بايد غالبا شورمزه باشد ؟ و اگر اهالى چندان درك شورى را نمىكنند از عادت است . دليل ديگر كويرها و شوره‌زارهاى بسيار كه در اغلب اراضى اين مملكت است . ديگر باتلاقهاى زياد كه در ايران ديده مىشود از كجاست ؟ و حال آن‌كه باران در اين مملكت چندان نمىبارد . فقرهء ديگر آن‌كه قناتى كه در ايران حفر مىشود فى الفور ماهى در آن ديده مىشود . وجود آن را در زير زمين به چه مىتوان حمل كرد جز اين‌كه به واسطهء آبى كه از مجراى تحتانى جارى است تخم اين حيوان آمده و آنجا نشو و درجهء كمال يافته . بالجمله اين جمله را برهان مجراى تحتانى كه در زير تمام اين مملكت است مىگرفته‌اند . ولى اين عقيدهء خيالى به جهت قصور علم و عدم وصول عقول به حقايق اشياء بوده و اينك كه محققين فرنگ در فهم علوم شيمى و طبيعى و ساير رتبه و مرتبهء لايق و عالى يافته‌اند معلوم نموده كه هرچه از رودخانه‌ها آب وارد دريا مىشود آفتاب آن را جذب مىكند و مخصوص جمعى از مهندسين روسى به تحقيق اين مسئله رسيدگى نموده و حساب كرده‌اند جميع آبهاى رودخانه‌هائى كه داخل خزر مىشود معادل همان است كه آفتاب جذب مىكند و اگرنه چنين بود اين بارانهائى كه به مازندران و خراسان و گرجستان و آذربايجان و غيره مىبارد از كجاست ؟
قدما بحر خزر را هيركانى مىناميدند .
حمد الله مستوفى گويد اين دريا منسوب به قصبهء خزر است كه در