مرآة البلدان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٠

شرح منقول از كتاب مستطاب سفرنامهء گيلان

پانزدهم رود گرگان است كه از دو فرسخى شرقى شهر قديم جرجان به دو شعبه شده از سمت جنوب شرقى وارد دريا مىشود . اين رود از دامنه‌هاى غربى كوههاى بجنورد و سملقان شيروان خراسان جارى است .

شانزدهم رود اترك است كه از كوههاى خراسان جارى است و سرچشمهء عمده‌اش در نزديكى ابيورد و دره جز [ - درگز ] است . از سمت جنوب شرقى وارد دريا مىشود .

مؤلف گويد جزر و مد بحر خزر به سختى ساير بحار ديگر نيست .

ليكن به واسطهء بادهاى سختى كه غالبا مىوزد كشتيرانى در اين دريا بىخطر نيست . آب درياى خزر از ساير درياهاى ديگر شوريش كمتر و تلخيش زيادتر است و اين از آن است كه دريا كوچك و رودخانه‌هاى بزرگ داخل آن مىشود و تخفيفى در شورى آن مىدهد اما تلخيش به واسطهء چشمه‌هاى نفتى است كه اطراف آن دريا را فى الواقع احاطه كرده است و در خود دريا هم ميان آب چندين چشمهء نفت است كه در ميان دريا جارى است . كشتيهاى جنگى و تجارتى روس در اين دريا لا تعد و لا تحصى است .

اسماعيل عماد الدين ملقب به ابو الفداء معروف به ابن ملك مورخ و جغرافىدان عربى كه در هزار و دويست و هفتاد و سهء مسيحى مطابق ششصد و هفتاد و دو در دمشق متولد شد و در هزار و سيصد و سى و يك مسيحى فوت شد و بعد از مظفر ابن عمش كه والى حماة بود ملك ناصر در سنهء هزار و سيصد و ده مسيحى ولايت حماة و حمص را به او واگذار كرده خطاب ملكى به او داد مؤلف چندين كتاب است از جمله كتابى در علم جغرافيا تأليف نموده است « 1 » در تفصيل بحار از بحر خزر اين طور مىنگارد : « درياى خزر شور است آبش با هيچك از درياهاى محيط

( 1 ) - منظور كتاب تقويم البلدان است كه از ديرباز مورد توجه بوده است چنان‌كه ذهبى تلخيصى از آن به دست داده و سپاهىزاده در سال 997 آن را به ترتيب الفبائى مرتب كرده و در سال 1840 متن كتاب وى به توسط رنو ( Reinaud ) و دوسلان ( De slane ) منتشر شده و در سال 1848 رنو قسمتى از آن را به فرانسه ترجمه كرده . اين كتاب به توسط عبد المحمد آيتى ترجمه شده ( بنياد فرهنگ ايران ، 1349 ش ) .