مرآة البلدان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٨٩

شرح منقول از كتاب مستطاب سفرنامهء گيلان

از سمت مغرب از كوههاى كندوان و قريهء عنن ( ؟ ) - كه حالا به ولى آباد معروف است - به رودخانهء چالوس داخل شده و چند شعبهء ديگر هم از بلوك پنج رستاق به او داخل شده رود چالوس مىشود و از سمت جنوب وارد بحر خزر مىگردد . طول جريان اين رودخانه از سرچشمهء عمده‌اش كه زانوس است تا ورود به دريا تقريبا دوازده فرسخ است .

اين رودخانه بهترين ماهيهاى آزاد را دارد به جهت سنگ زياد كه در مجارى اين رودخانه است قابل كشتيرانى نيست .

رود دهم هراز است كه از وسط شهر آمل مىگذرد و سرچشمهء عمدهء اين رودخانه از چشمه‌هاى جلگهء لار و دماوند و بلدهء نور و يوش و كم‌رود و بعضى از شعبات ديگر از كوههاى انكمار و لاسم و لاريجان مىآيد در حوالى قريهء فرىكنار از طرف جنوب بحر خزر چهار فرسخ دور تر از آمل به سه شعبه وارد بحر خزر مىشود . طول جريان اين رودخانه با پيچ و خمى كه دارد تقريبا بيست و پنج الى سى فرسخ است .

يازدهم رودخانهء بابل است كه از كوههاى فيروزكوه جارى است در مشهدسر چهار فرسخ از بارفروش دور تر وارد بحر خزر مىشود .

طول جريان اين رودخانه تقريبا بيست فرسخ است . در فصل طغيان آب به واسطهء كشتيهاى كوچك از مشهدسر به بارفروش مىتوان عبور كرد .

دوازدهم رود تالار است كه از كوههاى سواد كوه جارى است ما بين فرح‌آباد و مشهدسر از سمت جنوب به درياى خزر مىريزد و از حوالى قراى علىآباد مىگذرد . طول اين رودخانه تقريبا بيست و پنج فرسخ است .

سيزدهم رود تيجن است كه از كنار شهر سارى عبور مىكند و در فرح‌آباد از سمت جنوب وارد بحر خزر مىشود . سرچشمهء اين رودخانه از هزارجريب است و در بهار آبش طغيان دارد . از فرح‌آباد به سارى تا حوالى پلى كه آقا محمد شاه بنا كرده است با كشتيهاى كوچك مىتوان سير كرد .

چهاردهم رود نكا است . سرچشمهء اين رود از دامنهء كوههاى شاه كوه است و چندان اهميتى ندارد . در حوالى نوذرآباد از سمت جنوب وارد بحر خزر مىشود .