فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٥
ابلك
چنان مستنبط مىشود كه ايلك نام پادشاه يغما باشد كه شهريست حسن‌خيز « 1 » و مسعود سعد نيز مؤيد اين معنى گويد :
شعر
برزمگاه تو شاهان و خسروان خدام * بيزمگاه تو خانان و ايلكان حجاب
و اين بيت لامعى جرجانى مؤيد اين معنى است كه ايلك نام پادشا فرغانه باشد كه « 2 » :
شعر
نه راحت يابد از بيمش همى ايلك بفرغانه * نه لذت يابد از هولش همى قيصر بقسطنطين
و اين بيت مسعود سعد سلمان « 3 » كه :
شعر
كدام خان كه نبودست پيش تو ايلك * كدام مير كه او نيست نزد تو سرهنگ
موهم اين معنيست كه ايلك را بر بنده و چاكر و و شاق نيز اطلاق كنند « 4 » .
آتشك
آتشك
- كرمك خرد كه بشب چون چراغ تابد و شب چراغ و شب چراغك و شب تاب نيز گويند - و ديگر مرضى « 5 » معروف « 6 » . و در فرهنگ بمعنى برق نيز آمده .
آك
آك
- عيب « 7 » و آفت باشد . مثالش منصور « 8 » شيرازى فرمايد :
شعر
عدوى تو كه چو هيزم شكسته بادمدام * تنور حادثه مىسوزدش در آتش آك
و « 9 » حكيم سوزنى نيز گويد :
شعر
آكى نرسيد بر تو از من * صد بار مرا ز تو رسيد آك
اردك
اردك
- [ بضم همزه ] قسمى از مرغابى معروف . مثالش « 10 » شاه طاهر گويد :
شعر
آنكه از صولت سر پنجه چو شاهين و عقاب « 11 » * بال نسرين فلك را شكند چون اردك
آخرك
آخرك
- « 12 » [ بضم خاء و فتح راء ] مصغر آخر مرقوم بمعنى دوم كه استخوان زير گردن باشد . امير خسرو گويد :
شعر
تيغ تو تازييست كه شد خنگ توسنى « 21 » * در خورد او به گردن خصم آخرك بود
افشك
افشك
- [ بفاء و شين معجمه به وزن نغزك « 13 » ] شبنم باشد كذا فى المؤيد . مثالش شاعر گويد « 14 » :
شعر
ملك مىگردد طرى از رشحهء كلك و زير * زانكه افشك مىكند مر باغ و بستان را طرى
و در فرهنگ افشنگ نيز آمده بزيادة نون
آبك
آبك
- « 15 » [ بفتح باى تازى ] بمعنى زيبق باشد « 16 » و آبق معرب آنست . مثالش خجسته گويد :
شعر
مس وجود من شود از مى بسان زر * گويى كه مى چو آبك از اجزاى كيمياست
و در فرهنگ بمعنى آبلهء اطفال نيز آمده .
ابلك
ابلك
- دو رنگ باشد عموما و سياه و سفيد خصوصا و ابلق معرب آنست .
( 1 ) نسخهء « ب » جملهء : « استاد ابو الفرج » را بجملهء « چنان مستنبط . . . » متصل كرده و شعر ابو الفرج را اينجا يعنى در پايان عبارت آورده است . ( 2 ) كه در « ب » نيست . ( 3 ) كلمهء سلمان از « ن » است . ( 4 ) نسخهء « ب » عبارت « و اين بيت . . . » را به عبارت « مرهم . . . » متصل كرده و شعر مسعود سعد را در پايان دو عبارت آورده است . ( 5 ) « الف » : ديگرى . ( 6 ) از اينجا ببعد فقط در « ن » هست . ( 7 ) اين كلمه فقط در « ب » هست . ( 8 ) كلمهء مثالش در « س » و « ن » نيست . ( 9 ) از اينجا تا پايان مطلب در « ن » نيست و « الف » در حاشيه دارد . ( 10 ) « س » « الف » : مثال ( متن از « ب » است ) . ( 11 ) « س » « الف » : شاهين چو عقاب ( متن از « ب » است ) . ( 12 ) اين لغت در « ن » و « ب » نيست . ( 13 ) « س » « الف » : نفوك . ( 14 ) « ن » اين جمله و شعر بعد را ندارد و در « ب » شعر بعد نيست . ( 15 ) « الف » : ابك . ( 16 ) كلمه در « ب » نيست . ( 21 ) اصل : سوسنى .